Typisch Amsterdamse uitspraken voor doodgaan

Net zoals ieder andere stad of regio, hebben ook Amsterdammers eigen uitspraken ontwikkeld voor doodgaan.

amsterdam begrafenis public domain
1677, Amsterdam, Begrafenisstoet van Michiel de Ruyter

Wist dat als een Amsterdammer komt te overlijden, hij dan ‘de pijp uitgaat’?

Amsterdam zelf heeft ook een bijnaam, namelijk Mokum.

Dit komt uit het Jiddisch (Joods Duits) en betekent stad of plaats.

Invloed van Jiddisch

De Amsterdamse taal, woorden en hun uitspraken zijn door de komst van de Duitse Joden behoorlijk beïnvloed.

Veel Amsterdammers hebben te maken met armoede, ellende en misdaad. Groot en klein.

Denk aan de typische Amsterdamse woorden ‘penoze’, ‘smeris’ en ‘sjacheraar’.

Waarschijnlijk zijn deze woorden ontstaan, omdat men Jiddisch (Duits Joods) in het Bargoens ging toepassen.

‘Ik wou dat je kon doodgaan zonder te sterven.’
– Godfried Bomans, Nederlands schrijver 1913-1971

Geheime onverstaanbare taal

Een geheime dieventaal, die vooral werd gebruikt door de onderwereld, zigeuners en daklozen.

Zij spraken hierdoor een onverstaanbare mengelmoes van talen, met vaak ook zelfverzonnen woorden. Vooral in de volkswijk de Jordaan wordt nog steeds plat Amsterdams gesproken.

Enkele voorbeelden

Klik op het pijltje om de uitleg te zien:

'Als 'ie de pleiterik gaat maken, gaat alles naar de kinderen.'
Ondanks dat het woord ‘pleite’ ook in andere delen van Nederland gebruikt wordt, heeft het een typisch Amsterdamse klank. ‘Pleite gaan’ betekent ‘maak dat je wegkomt’. ‘Pleite’ is een Jiddisch woord uit het Herbreewse ‘Peleta’, wat ‘vlucht’ betekent.
''Dat hij na zijn wilde leven nog steeds niet kassiewijle is.'
De woorden kassiewijle, kassiewijne, asjeweine komen van het Jiddische ‘hasjeweine’. Dit betekent ‘weg’, ‘verdwenen’, ‘kapot’ of ‘dood’. Dit hoeft niet altijd een persoon te zijn, maar kan ook een defect apparaat zijn. In Amsterdam wordt een gestolen fiets zelfs ‘zwijntje’ genoemd.
'Nou, die geeft geen sjoege meer.'
‘Sjoege’ is een typisch Amsterdams woord. Het komt uit de Bargoense geheimtaal, met vermoedelijk een oorsprong van het Jiddische ‘sjoewe’, wat ‘antwoord geven’ betekent. Tsja, als je bent overleden, kan je geen antwoord – sjoege – meer geven.
'Ach mens, krijg toch een wegtrekker!'
Als iemand bewusteloos raakt, dan heeft hij in het Amsterdams een wegtrekker. Dus na je laatste wegtrekker ben je dus dood (‘val dood!’). Amsterdams is een luide en duidelijke taal!
'Hij heeft zichzelf naar de gallemiezen gezopen!'
Je kan naar de haaien, knoppen of de filistijnen gaan, maar de Amsterdammers zeggen ‘gallemiezen’. Ook dit woord komt uit het Bargoense (Herbreeuwse) ”gallamis’. Dit betekent gruis, puin of kiezels. Maar anderen denken dat het een combinatie is van de Hebreeuwse woorden ‘challasj’ en ‘mioes’. Deze combinatie maakt zwak en minderwaardig.
'Toen opa de pijp uitging...'
Amsterdam heeft een volkswijk ‘de Pijp’, maar het zou ook te maken kunnen hebben met een pijproker die zijn laatste trek nam. Of met een schoorsteen(pijp) die rook als je wordt gecremeerd? Deze uitspraak komt van jagers die met hun honden konijnen uit hun hol (pijp) jaagden, waarna ze werden doodgeschoten.
'Op zijn 89e besloot hij te gaan hemelen.'
Persoonlijk mijn favoriet! Alhoewel deze uitspraak ook in andere delen van het land werd gebruikt, wordt ‘gaan hemelen’ wel als typisch Amsterdamse uitspraak gezien.

amsterdamse uitspraken

Aanvullingen van lezers

Heb jij aanvullingen op deze uitspraken? Deze heb ik inmiddels al ontvangen:

  • ‘Wanneer ik de kraaienmars blaas’
  • ‘Als je een tuintje op je buik hebt’
  • ‘Zijn rikketik is ermee uitgescheden’
  • ‘Wanneer je een houten jas krijgt’

Het boekje van de PC

Door het overlijden van mijn zus Wilma, kwam ik (weer) in contact met de uitvaartorganisatie PC. Ik heb daar ooit jaren gewerkt, en mijn vader en moeder zijn daar ook gecremeerd.

Als je meer typisch Amsterdamse uitspraken wilt lezen over doodgaan, bestel dan het gratis boekje ‘Mokums laatste woorden’ van de PC.

Zij zijn een typisch Amsterdamse uitvaartorganisatie, en hebben een verzameling gemaakt van deze typisch Amsterdamse uitspraken voor het doodgaan.

Lees ook:

Alsof je nooit bent weggeweest
Als je voorvader een poorter was
Stamboom behouden als de genealoog is overleden
Online archief met de Familie Archivaris
Corona pandemie en de Spaanse Griep
Wat als er een vondeling in de familie zit?
Vragenlijst voor het familie interview
Doe een familie uitje dwars door je verleden

‘Typisch Amsterdamse uitspraken voor doodgaan’

Bestel hier gratis het boekje ‘Mokums laatste woorden’

DTB, geboorte, huwelijk en overlijdensregisterFoto’s ordenenVastlopers oplossenFamilieverhaal schrijven

Webinars en Live Overzicht handleidingen Kranten van vroeger
Download gratis de akte checklist

Download gratis de akte checklist

Tip: Zo gebruik je de akte checklist
Blijf op de hoogte

Blijf op de hoogte

Je ontvangt maandelijks nieuwe artikelen


Interessante artikelen

yory