Het beroep dienstbode was geen lolletje

Op vele manieren kunnen wij achter de beroepen van onze voorouders komen. Op o.a. de huwelijks- en overlijdensaktes zal je regelmatig het beroep dienstbode zijn tegen gekomen.

dienstbode
Schilderij ‘the Jealous maids’ waarop de meester sjanst met een dienstbode, en de andere jaloers toekijkt

Maar het beroep dienstbode bestond al eeuwen, maar was niet bepaald een lolletje.

Het waren vooral vrouwen die in loondienst bij hun ‘heer of meester’ waren om huishoudelijke werkzaamheden te doen.

Vooral in de grote steden

Vooral in de grote steden was er veel werk voor huispersoneel bij de elite. Mijn opa Andries was de zoon van een dienstbode.

Maar er kwam vaak meer bij kijken, zoals gouvernante zijn (oppas van de kinderen), naaister, secretaresse, winkel- of keldermeisje.

Als een jongeman ‘dienstbode’ was, moest hij ook hovenier, kamerdienaar, stalmeester, winkelknecht en koetsier zijn.

De ‘jongens en de maagden’ woonden bij hun heer ‘in de kost’, en moesten 24/7 paraat zijn.

Al met al werd het beroep dienstbode vooral gezien als een goede voorbereiding voor het huwelijk.

Rond 1850 was in Noord Holland ca. 40% van de ongehuwde moeders dienstbodes. 50 jaar later was dit zelf gestegen naar 70%.

‘De grootste dienst, die we iemand kunnen bewijzen, is hem te helpen, zichzelf te helpen.’
– Ralph Waldo Trino, Amerikaanse schrijver

Slecht imago van de dienstbode

Maar dienstbodes hadden ook een slecht imago. Ze werden afgebeeld als dieven, onbetrouwbaar, en vooral verleiders van de zoon des huizes.

De dienstbode deed er dus alles aan om ‘altoos eerlijk en deugdsaam’ te zijn, zeker bij een zwangerschap.

Ordonnanties voor dienstboden

Rond 1600 waren er echter werkgevers die bij de overheid melding maakten van ‘misstanden’. Dit leidde tot diverse ordonnanties (een ouderwetse CAO), in hun voordeel. Uiteindelijk stond helaas de rechtspositie van de werknemer op alle fronten in de schaduw van die van de werkgever.

Tussen 1600-1823 verschenen er 130 ordonnanties in 73 steden. De meeste werden na verloop van tijd herhaald, en zelfs uitgebreid met (nog) strengere regelgeving.

Het contract van de dienstbode

  • De diensttijd bedroeg minimaal een half jaar
  • Het contract verviel per 1 mei of 1 november
  • Betaling ging via een handpenning, ofwel handgeld
  • Als er een conflict of mogelijke diefstal was, had alleen het woord van de werkgever rechtswaarde
  • Bij verdenking van diefstal had de werkgever het recht haar kisten, koffers en manden te openen, bij overtreding volgde geseling
  • Bij ongehuwd zwangerschap (wegens ‘hoererij’ met een huisgenoot) volgde direct ontslag en 6 maanden spinhuis
  • Tijdens het contract mochten ze geen andere baan accepteren
  • Voor overtredingen was een boete van 20 gulden (nu 200 euro)
  • De werkgever mag de werknemer tijdens het contract niet zonder reden ontslaan, bij overtreding wordt de boete (kwart van het jaarloon) aan de werknemer betaald.
  • Maar als de werkgever ontevreden was, mocht hij de dienstbode op staande voet ontslaan
  • Zij moesten trouw, ijverig rustig, eerbaar en bescheiden zijn
  • Zij moesten ‘hun meester met respect en gehoorzaamheid bejegenen’
  • Het opgeven van een valse naam of verkeerde informatie, werd beboet met 20 gulden (nu 200 euro)
  • Als de dienstbode zich onterecht ziek meldde, werd dit gestraft naar omstandigheden
  • Zij mochten niets naar buiten brengen van wat hen ‘ten ore kwam‘, noch zich bezighouden met ‘labbekakkerij, twist en tweedracht in de familie‘.
  • Als zijzelf aanleiding gaven voor problemen, kon dit bestraft worden met 3 maanden spin- of tuchthuis
  • ‘Extravagante’ kleding was verboden, dit moest ‘modest en zedig zijn, alleen een jak en een schort’
  • Ze hadden geen vervoer en weinig bezittingen
  • ‘De brutaliteit van een valsche aanklacht’ tegen de werkgever, werd bestraft met 25 gulden (250 euro), een aanklacht werd nooit in behandeling genomen
  • Voor beide partijen gold een opzegtermijn van 6 weken
  • Wie tussentijds ontslag nam of wegliep, kreeg een boete of tuchtstraf, en kon in dezelfde stad geen baan meer vinden
  • Bij overlijden of faillissement van de werkgever eindigde het contract.

Het was duidelijk dat de mannelijke eed altijd boven de vrouwelijk eed werd gesteld.

Besteders, ofwel uitzendbureau

Banen voor dienstbodes werden vaak geregeld door een ‘besteedster’. Zeker vanaf de 18e eeuw was daar een goed betaalde markt voor. Besteedster mochten b.v. in 1753 in Zierikzee 1,25 gulden vragen (nu ca. 15 euro).

Maar ook voor besteders waren er strenge regels:

  • Zij moesten een bord aan hun gevel hebben met ‘Hier woont een besteedster van dienstboden, knechts, dienstmaagden, bakermoeders en minnemoers‘.
  • Zij moest op de hoogte zijn van het gedrag van de dienstbode, voordat zij deze presenteert
  • Besteders mochten geen druk op de dienstbode uitoefenen om hun dienstbetrekking voortijdig te verlaten, voor de belofte van meer loon
  • Als een dienstbode onrechtmatig haar dienst had verlaten, moesten de besteders dit aan de andere besteders melden

In ieder geval was hun advies aan hun personeel duidelijk:

‘Zijt gij meid, zijt gij knecht, Houd uw handen altijd recht,
Zijt gij knecht of zijt gij maagd, Maakt dat gij uw eertje draagt!’

Uitbuiting van dienstbodes

Helaas werd er meer van de dienstboden gevraagd dan eerder genoemd. Ze kregen te maken met seksuele uitbuiting waaruit buitenechtelijke zwangerschappen voorkwamen.

Vaak overkwam dit juist de kwetsbare meisjes die helemaal niet losbandig, maar juist keurige fatsoensnormen hadden. Maar zodra zij door hun broodheer of zoon zwanger waren gemaakt, werden zij zonder pardon op straat gezet.

Dit bracht de meisjes in een onmogelijk positie en probeerden de zwangerschap zo lang mogelijk te verbergen. Uit wanhoop probeerde ze zelf abortus te plegen, wat niet altijd goed afliep.

Bekentenis of vondeling

Bij hun geboorte werden ze door de kraamvrouw gedwongen om een bekentenis af te leggen wie de vader van het kind was. Een bekende manier om van een baby ‘af te komen’ was het kind te vondeling te leggen via het ‘kinderluik’ van de katholieke weeshuizen.

Slechts 15% van deze kinderen bereikte de leeftijd van 10 jaar. En als ze ouder werden, kwamen de jongens vaak op zee terecht, en de meisjes in de prostitutie.

Minnemoeder, zoogster voor de elite

Andere woorden voor dienstbode waren ook minnemoer, minne, zoogster, stilster. Dit komt voort uit het feit dat borstvoeding bij de elite niet populair was. Zij lieten dit ‘stillen’ graag over aan hun (net bevallen) dienstbode, ofwel minnemoeder.

Ook dankzij de industriële revolutie, raakte het beroep dienstbode vanaf 1900 buiten gebruik. De voorkeur voor werk lag nu bij de fabriek of op kantoor. In TV series als ‘Verborgen Verleden’ en het Britse ‘Who Do You Think You Are’ komt dit beroep vaak aan bod.

Het is wel een feit dat dit beroep vaak van moeder op dochter of vader op zoon werd overgedragen gezien de opgedane kennis. Of zou er sprake zijn geweest van cellulaire herinneringen?

In mijn stamboom komt het beroep vaak voor in de zijtakken.

Lees ook:

Inspiratie door de Akte Inspirator
Fouten in een stamboom
Amsterdamse uitspraken voor doodgaan
Wat is kwartierherhaling of -verlies?
Huwelijk tussen neef en nicht?
Ergernissen bij stamboomonderzoek
Handleiding huwelijksbijlagen
Corona en Spaanse Griep
De handtekening van je voorouders
Handleiding voor Family Search

Geïnspireerd door: GEM Magazine, 2016

‘Het beroep dienstbode was geen lolletje’

Open Archieven – dienstbodes

Overlijdensregister en DTB boekenGenealogie woordenboek en softwareGratis checklistEmigraties

Webinars en Live Overzicht handleidingen Kranten van vroeger
Download gratis de akte checklist

Download gratis de akte checklist

Tip: Zo gebruik je de akte checklist
Blijf op de hoogte

Blijf op de hoogte

Je ontvangt maandelijks nieuwe artikelen


Interessante artikelen

yory