Volg Yory op Facebook Twitter Pinterest YouTube LinkedIn

Missie | Team Yory | Contact | Nieuwsbrief

Nederlands NL English EN Français FR Deutsch DE Bahasa Indonesia ID

“Hoenen en kapoenen” – over cijnsboeken in Noord-Brabant

Naast de dorpsrekeningen noemt Peter Crombecq in zijn artikel “Hoe dorpsrekeningen een genealogie tot leven kunnen brengen” ook de cijnsboeken.

cijnsboeken
Bron: BHIC, cijnsboeken

Cijnsboeken of cijnsregisters zijn inderdaad rijke bronnen, maar niet altijd even makkelijk te vinden. Het voormalig Rijksarchief in Noord-Brabant gaf in 2000 een handige gids uit die bijna onmisbaar genoemd kan worden.

Cijnsregisters in Noord-Brabant

De eerste keer dat ik er in Noord-Brabant mee te maken kreeg was toen een voorouder aangemerkt stond als leenman. Dat klinkt leuk maar van wie was hij dan leenman en waar kan ik daar meer over vinden?

Ik kan op zoek gaan naar een leenregister van een grootgrondbezitter in de regio waar hij actief was. Ook kan ik gaan kijken of hij in cijnsregisters genoemd wordt aangezien onroerend goed vaak bezwaard was met cijnzen.

Cijnzen zijn jaarlijkse betalingen in geld of natura waar onroerend goed mee bezwaard is. Zo was er bijvoorbeeld een cijns die bestond uit rookhoenders. Afhankelijk van de grootte van de grond die je verbouwde, moest je een aantal rookhoenders afdragen aan de heer onder wiens jurisdictie je viel. Veel cijnzen in natura werden overigens in geld afgedragen.

Jurisdictie in Noord-Brabant

In Noord-Brabant hebben we te maken met meerdere juridische gebieden die cijnzen konden heffen.

  • de meijerij van ‘s-Hertogenbosch
  • het markiezaat van Bergen op Zoom
  • de baronie van Breda
  • de heerlijkheid Land van Cuijk en de stad Grave
  • het Prinsenland
  • de heerlijkheid Steenbergen
  • de heerlijkheid Willemstad

Daarnaast zijn er ook nog een paar aparte rechtsgebieden die niet onder voormalig Staats Brabant vielen:

  • graafschap Megen
  • heerlijkheid Bokhoven
  • heerlijkheid Boxmeer
  • de commanderij van Gemert
  • heerlijkheid Ravenstein

En dan zijn er ook nog grootgrondbezitters zoals kloosters die weliswaar geen jurisdictie hadden, maar wel cijnsrechten bezaten.  

Boekhouding

De boekhouding van cijnzen kun je dan zoeken in de rekeningen van de rentmeesters van degene die de rechten op de cijnzen in bezit hadden. Je kunt je voorstellen dat die in verschillende archieven terecht gekomen kunnen zijn. Waar moet je dan beginnen met je zoektocht?

Je kunt je gaan verdiepen in de plaatselijke geschiedenis. Dan kom je er ook achter wie er cijnsrechten zouden kunnen hebben. Vervolgens ga je dan op zoek waar de archieven van die instantie zijn. Zo kun je een heel eind komen, maar er is gelukkig een makkelijkere weg.

Hoenen en kapoenen

Y.J.A. Welings, C.J.M. van der Heijden, J.G.M. Sanders, Hoenen en kapoenen: gids van cijnsregisters betreffende Noord-Brabant, 14de-20ste eeuw ('s-Hertogenbosch, 2000)
Y.J.A. Welings, C.J.M. van der Heijden, J.G.M. Sanders, Hoenen en kapoenen: gids van cijnsregisters betreffende Noord-Brabant, 14de-20ste eeuw (‘s-Hertogenbosch, 2000)

Een uitkomst biedt het boekHoenen en kapoenen”. Hierin vind je een uitgebreide toelichting op het fenomeen cijnzen. Daarnaast hebben de drie auteurs per plaats in Noord-Brabant voor ons op een rij gezet wat er te vinden is en waar.

Voor sommige registers moet je naar gemeentearchieven, voor anderen naar Den Bosch, Brussel, Antwerpen of Den Haag. Er staat ook bij als de registers bijvoorbeeld op microfiche nog elders te bekijken zijn en als een transcriptie van bestaat.

Kortom

De cijnsregisters bieden veel extra informatie voor genealogisch onderzoek. Het vinden van de relevante registers kan een lastige klus zijn. Gelukkig is er een gids samengesteld waarin je per plaats kunt zien wat er bewaard is gebleven en waar het te vinden is.

Bron: BHIC, Cijnsregister Heeswijk 1709-1759, toegang 314, inv. nr. 1389
Bron: BHIC, Cijnsregister Heeswijk 1709-1759, toegang 314, inv. nr. 1389

Bronnen voor onderzoek

Heemkundekring Bergeijk Heemkundekring de Kleine Meijerij BHIC Helmond Mechelen BE

Is het dorp Rillaar een grote familie?
GenealogieDomein voor de Achterhoek
De familie Knauf, van paleis naar NL Indie
Wiske en haar 10 onwettige kinderen
“Hoenen en kapoenen” – over cijnsboeken in Noord-Brabant
Ontvang de nieuwsbrief

Ontvang de nieuwsbrief


Ieder kwartaal
Download gratis de akte checklist

Download gratis de akte checklist

Wil je ook de nieuwsbrief ontvangen?


Zo gebruik je de akte checklist
Robert-Keurntjes.jpg

Robert Keurntjes MA (1968) is filosoof en onafhankelijk onderzoeker. Vanaf zijn 15e is hij in variërende intensiteit met genealogisch onderzoek bezig. Als student was zijn eerste bijbaantje een onderzoek naar de Amsterdamse kunstenaarsfamilie Santvoort. Sinds die tijd doet hij naast onderzoek naar zijn eigen voorouders ook af en toe onderzoek voor anderen. Hij geeft cursussen genealogie en begeleid mensen individueel met hun genealogisch of historisch onderzoek. Door zijn ruime ervaring weet hij in iedere streek en iedere tijd de weg te vinden.

Hij kan zich aardig verliezen in genealogische puzzels met vaak maar minimale aanwijzingen en geniet ervan als hij weer eens een verhaal kan vertellen, over een rel in een kerk, een uit de hand gelopen spel tussen vrijgezellen, of over een rijke fruithandelaar die ooit begon als ruilebuit. Onderzoek naar voorouders is pas afgerond als je weet waar ze precies gewoond en gewerkt hebben en je het idee hebt echt ieder stukje archief uitgeplozen te hebben.

Hij publiceerde over de familie Van den Padevoort/Van de Pavert in de Nederlandsche Leeuw en De Ganzeveer van de OVGG en op zijn website over verschillende families uit de omgeving Millingen aan de Rijn in de 17e eeuw, en de familie Rijnberg uit Zeeland.

De ‘heilige graal’ van genealogisch onderzoek is niet Karel de Grote maar Adela van Hamaland.

Heb je een vraag voor me mail me gerust. Zie het icoontje hieronder.

Zoek je voorouders op MyHeritage

NL_FTFCbanners_480320_01.png

Zoek je voorouders op Open Archieven

Lees ook...