Kon je vroeger zomaar ongehuwd samenwonen?

Lees je dat goed, ongehuwd samenwonen in de 19e eeuw? Jazeker, dat kwam vaak voor. In principe was dit strafbaar, maar toch ook weer niet.

samenwonen
‘Liefdespaar’, door Nederlandse schilder A. Dillens (1812-1872)

Het werd op een gegeven moment wel oogluikend toegestaan, én geld aan verdiend.

Voordat de wetgeving in de Nederlanden werd versoepeld, was het ongehuwd samenwonen (het concubinaat) zonder wettig gehuwd te zijn, strafbaar.

Huishoudster

Bij verdenking van ‘bijslapen’ stelde de man de vrouw voor als zijn ‘huishoudster‘.

Als dit excuus niet werd geloofd konden ze een boete krijgen of zelfs verbannen worden. Maar de boetes waren niet hoog.

Daarbij was het een extra inkomsten voor de kerk, die het ongehuwd samenwonen dan maar toeliet.

Wettelijk huwelijk en versoepeling

Vanaf de Franse Tijd (1811) kwam het wettelijk huwelijk. De bevolking had hier grote weerstand tegen gezien de kosten en papierenwinkel.

Tegelijkertijd werd door Napoleon de wet versoepeld waardoor de oude sancties wegvielen. De kerk was hier fel op tegen, maar had geen kans.

Uiteindelijk moesten ze het maar, zonder inkomsten, oogluikend toestaan. Uit cijfers is logischerwijs op te maken dat er een stijging van onwettige kinderen ontstond.

De omvang van het ongehuwd samenwonen in de 19e eeuw in Nederland viel mee. In grote steden, zoals Haarlem en Amsterdam, woonden van de ongehuwde vrouwen (25 jaar en ouder) resp. 1% en 3% samen.

Op het platteland lagen de cijfers nog lager gezien de sociale controle.

‘Een gelukkig huwelijk is nog de grootste schat die het fortuin voor ons in petto kan hebben.’
– Eden Phillpotts, Engels auteur

Waarom ongehuwd samenwonen i.p.v. trouwen?

Samenwonen zonder gehuwd te zijn werd in Nederland niet bepaald goedgekeurd. Waarom slikten die mensen dan toch de afkeuring van hun omgeving, kerk en werkgever?

  • ouders gaven geen toestemming bij minderjarig zijn of persoonlijke redenen
  • geen geld hebben voor het wettelijke huwelijk
  • het gedoe van papieren verzamelen (totaal max. 24 stuks)*
  • wegvallen van oude sancties (tolerantiebeleid)
  • partner was nog gehuwd met een ander (echtscheiding was niet zo eenvoudig)
  • gescheiden partners mochten niet trouwen met hun ‘medeplichtige
  • de verplichte lange wachttijden (7-10 jaar) na echtscheiding en geen overlijdensakte hebben (bovendien een reden van vroegerame van onwettige kinderen)
  • weduwen die geen overlijdensakte hadden van overleden partner (tijdens veldslag)
  • verlies van werktijd (dus inkomsten) voor het vooraf regelen en de dag zelf
  • kosten van het huwelijk zelf: kleding en traktaties (b.v. pannenkoeken met kruidendrank)
  • verboden graden van verwantschap (broer met zus, neef met nicht, ook aanverwanten)
  • weduwnaar met jonge kinderen, waarbij zijn schoonzus de rol als moeder innam.

*De papierenwinkel bestond uit het aanleveren van de doop– of geboorteakte van het stel, overlijdensaktes van overleden ouders, bewijs van huwelijksafkondiging, certificaat van dienstplicht, en eventueel een akte van onvermogen bij armoede (wat gek genoeg geld kostte). Als een partner uit het buitenland kwam, moest de akte worden opgehaald.

Het gedoe om deze papierenwinkel te verzamelen werd erkend door de overheid. Om het volk daarbij te helpen werd de katholieke St. Vincentiusvereniging opgericht. Deze had vooral als doel het echtpaar voor het altaar te krijgen.

Trouwen over de puthaak

Een aparte groep arbeiders waren de polderwerkers. Halverwege de 19e eeuw kwamen zij vanuit het hele land af op grote klussen. Denk aan het

  • graven van het Noord-Hollands Kanaal,
  • drooglegging van de Zuidplas,
  • de Haarlemmermeer en
  • later ook de aanleg van de Afsluitdijk.

Deze arbeiders woonden in groepen in rieten hutten, dicht bij het project waar ze aan werkten. Het aantal vrouwen was in de minderheid, omdat zij als taak had om voor de mannen te zorgen.

Als de ‘keetmeid’ met een van de mannen een relatie aanging, ontkwam het stel er niet aan om ‘over de puthaak te springen‘ om ‘getrouwd’ te zijn.

Het gezegde ‘over de puthaak trouwen‘ werd de uitspraak voor mensen die ongehuwd samenwoonden. In deze groep arbeiders kwam veel vaker onwettige kinderen voor, wat de geboortestatistieken uit die periodes ook duidelijk laten zien.

Echtscheiding in de 19e eeuw

De echtscheidingsprocedure was zeer omslachtig en had diverse voorwaarden:

  1. Overspel
  2. Verlating (minstens 5 jaar)
  3. veroordeling tot een straf
  4. zware mishandeling van de partner

Men kon wel aangeven ‘van tafel en bed‘ te willen scheiden. Als dit langer dan 5 jaar duurde, kon een echtscheiding aangevraagd worden. In Haarlem blijkt dat bij 1 op de 5 echtscheidingszaken al samenwoonde met een nieuwe partner. Pas in 1971 (!) kwam er een nieuwe echtscheidingswet.

Lees ook:

Uitleg van Latijn bij genealogisch onderzoek
Wat is een Akte van Indemniteit?
Smullen van oude filmbeelden
Stap in de Gouden Eeuw
Schrijf je die naam met Y of IJ?
Duik in je verleden
De betekenis van vriendenboekjes en poezie albums
Een genealoog inhuren?
Laat je inspireren door de Akte Inspirator
Vragenlijst voor het familie interview

‘Kon je vroeger zomaar ongehuwd samenwonen?’

Overlijdensregister en DTB boekenGenealogie softwareFamilie reünieGouden tipsWie helpt met mijn vastlopers?

Webinars en Live Overzicht handleidingen Kranten van vroeger
Download gratis de akte checklist

Download gratis de akte checklist

Tip: Zo gebruik je de akte checklist
Blijf op de hoogte

Blijf op de hoogte

Je ontvangt maandelijks nieuwe artikelen


Interessante artikelen

yory