Sporen van ziekte ‘de pest’ teruggevonden in doopregisters

Momenteel leven we nog steeds in tijden van pandemie, maar vaak vergeten we dat ook in vroegere tijden epidemieën en pandemieën zoals de ziekte ‘de pest’ voorkwamen.

Sporen van ziekte 'de pest' teruggevonden in doopregisters
Bron: Rijksmuseum, de Pestlijders, Jan Luyken, 1695-1705

De pest in doopregisters

Een van de bekendste pandemieën doorheen de eeuwen heen blijft de pest. Behalve de medische aspecten van deze ziekte, waren er ook maatschappelijke gevolgen. We vinden hiervan sporen terug in doopregisters.

Appingedam, Groningen, 1728

Wanneer we het doopboek van Appingedam voor de jaren 1681-1744 erop naslaan1, dan valt meteen op dat er in de maanden juli en augustus in 1728 geen kinderen werden gedoopt.

De reden hiervoor is meteen ook duidelijk in het register. In het najaar van 1727 heerste in het dorp een langdurende en kwijnende ziekte die onvruchtbaarheid tot gevolg had. Er staat letterlijk te lezen:

NB Gelijk in de maant Juney slegs 1 kint ter doop is gepresenteert, soo zijn in de maanden van Julius en Augustus geene kinderen gedoopt, welke onvruchtbaarheid buiten twyvel is "veroorzaakt uit die bijna algemeene en langduirende quijnende siekte welke int soomer en de herfst van tjaar 1727 in gants Nederland heeft geheerscht.”
Sporen van ziekte 'de pest' teruggevonden in doopregisters
Doopboek Appingedam, 1681-1744

De pest in 1727?

De naam van de ziekte de pest komt niet voor in het doopboek, maar het is na een paar opzoekingen duidelijk dat het wel degelijk om deze ziekte gaat. Ook al zijn we al in het Groningen van de achttiende eeuw. De middeleeuwen zijn dan al lang voorbij en de Groningers van toen leefden in het begin van wat we nu de moderne tijd noemen.

Het hoogte sterftecijfer zorgt niet alleen voor een daling in de bevolking. Er leefden ook potentieel minder ouders in de beproefde dorpen en steden. Toch lijkt het begin van de achttiende eeuw wat laat voor een pestgolf, maar niets is minder waar.

Niet alleen in de middeleeuwen

Sporen van ziekte 'de pest' teruggevonden in doopregisters
Bron: Wikimedia, Danse macabre

Mensen associëren de pest ten onrechte vaak met de middeleeuwen. De pest kwam evenwel al voor in het oude Griekenland en in het Romeinse rijk. Toch denken we wanneer we over deze ziekte spreken vooral aan de periode van de Zwarte Dood tussen 1346 en 1351.

Verdere literatuur brengt meer licht op de zaak waarom deze pandemie veel langer duurde dan door het grote publiek algemeen wordt aangenomen. We leren uit de publicatie van Leo Noordegraaf en Gerrit Valk ‘De gave Gods. De pest in Holland vanaf de late middeleeuwen’2.

In vooral de maanden augustus, september en oktober veel overlijdens aan de ziekte te wijten waren. Zeker indien deze maanden voor de tijd van het jaar warm en vochtig waren, was de kans groot dat de pest terug de kop opstak. De vlooien die de pest overdroegen zijn namelijk het actiefst bij een temperatuur van 20°C.

Pestgolven

De weersomstandigheden speelden zeker een belangrijke rol bij het steeds weer terug de kop opsteken van de pest, maar ook van andere epidemieën. Waren de winters te koud of de zomers te heet, dan kon de vlo niet gedijen en bleven grote gebieden voor enige tijd pestvrij.

Epidemieën in Appingedam

Behalve de ziekte de pest kende Appingedam nog andere epidemieën door de eeuwen heen. Zo was er in 1927 sprake van een malariaepidemie. Zowel Delfzijl als Appingedam vormden toen de centra van deze uitbraak. Herman H. T. Bekenkamp was toen huisarts in de regio. Hij vermoedde dat zowel polderwerkers als in Appingedam gelegerde soldaten de ziekte verspreidden. Dit in combinatie met de in die tijd slechtwerkende afwatering.

Meer lezen?

Open Archieven – Groningen
Strafvonnissen vinden | Doodsbriefjes zoeken in Tilburg | Waar vind je Memorie van Successies?
Jeremias, een dappere officier
Een bedroefde brief uit 1672
Laat je voorouders spreken met LiveStory!
Geef je voorouders een plek in je leven
Referenties
  1. Het doopboek van Appingedam, Groningen  ↩
  2. Leo Noordegraaf en Gerrit Valk ‘De gave Gods – De pest in Holland vanaf de late middeleeuwen.’  ↩
Deel dit artikel op

Ga naar de auteurspagina

Ontvang de nieuwsbrief

Ontvang de nieuwsbrief

Download gratis de akte checklist

Download gratis de akte checklist

Tip: Zo gebruik je de akte checklist

Interessante artikelen

Aan de slag met zoeken

yory
Deel dit artikel op