Verborgen Verleden – Richard Groenendijk

Cabaretier Richard Groenendijk gaat in een aflevering van Verborgen Verleden (2018) op zoek naar zijn voorouders en familiegeschiedenis.

Richard verwacht min of meer een overzichtelijke stamboom te vinden dat zich heeft afgespeeld binnen de grenzen van Goeree-Overflakkee. De werkelijkheid blijkt echter spectaculairder. De tocht voert hem langs een pad van theatrale ‘royalty’ met Adèle Bloemendaal, een gitzwarte bladzijde vol tragische heksenvervolgingen en een directe bloedlijn naar de middeleeuwse Graven van Holland.

Daarnaast is hij nieuwsgierig of er in zijn bloedlijn creatieve talenten te vinden zijn die net als hij op het toneel stonden of zich anders creatief hebben geuit. Tot slot wil hij weten welke drama’s zich in zijn familie hebben afgespeeld. Al hoopt hij ook vurig op een ‘succesje’ zodat het niet alleen een aaneenschakeling van louter zwoegende arbeiders is.

Andere voorouders die in de aflevering worden genoemd:

• Overgrootouders (3e generatie): Johannes Groenendijk x Geertrui Snijder, Johannis Tiggelman x Jannetje de Vos, en Jannetje Breen.
• Betovergrootouders (4e generatie): Johannes Groenendijk x Wilhelmina Struik, en Paulus Snijder x Wilhelmina Zoge. Maria Hameetman x Willem Goverts Breen. Jacob Tiggelman x Semina Vermaat. Jacob de Vos x Maria de Vos (volle neef en nicht).
• Oudouders (5e generatie): Pieter Groenendijk x Margaretha de Ruiter, en Teunis Hameetman x Adriana Zachariase Bosland. Arie Maartensz Struijk x Elisabeth Mozesdr Hoek. Johannis de Vos x Dingena de Schaap, en Maria Tiggelman.
• Oudgrootouders (6e generatie): Johannes Adriaansz. Groenendijk x Pieternella Koomans. Leendert de Ruiter x Jannetje Hertog. Job Hameetman x Johanna Klepper. Moses Abelsen Hoek x Neeltje Abrahams Laauwe. Gerrit Tiggelman x Adriana Vogel. Magchiel Schaap x Maria van Drongelen. Abraham de Vos x Maria Hertog (grootouders van Jacob en Maria, zijn oudouders).
• Oudovergrootouders (7e generatie): Adrianus Abrahamsz. Groenendijk x Adriana Willemsdr. Goemaat. Cornelis Haijmeetman x Betje. Willem Klepper x Agie Groenendijk. Abel Jansz Hoek x Lijsbeth Moises Tanis. Leendert Tiggelman x Maria Blees. Jacobus van Drongelen x Maatje Jans Aleman(s).
• Oudbetovergrootouders (8e generatie): Abraham Mattheusz. Groenendijk x Lijsbeth Karelsdr. Bruijnmans. Willem Goemaat x Sara van Leuven. Wouter Haijmeetman. Jan Hoek x Maartje de Vries. Jan Gerrits Aleman x Sara Jobs Paters.
• Stamouders (9e generatie): Mattheus Jansz Groenendijk x Adriana Abrahamsd van der Heijden. Pieter Hoek x Barbara Capiteijn. Abel de Vries x Dina Roos. Gerrit Aarts Aleman x Maatje Jans Ottevanger.
• Stamgrootouders (10e generatie): Jan Mattheus Groenendijk x Anneke Marinusse Breeman. Abraham van der Heijden x Maria Boone. Dirk Pietersz Hoek x Aerjaentje Jans Platteborre. Aart Meinderts Aleman x Maatje Gerrits Mol.
• Stamovergrootouders (11e generatie): Mattheus Reijns Iemansz. Groenendijk (1585-1626) x Maetje van der Meulen (1588-1619), en Pieter Jobsz Hoek. Meijndert Claasz Aleman x Laurijntje Aarts Witte.
• Stambetovergrootouders (12e generatie): Ieman Adrieaansz Groenendijk (1550-1626) x Leentje Leenderts Roothaer. Job Michielsz (1566-?, zijn kinderen en nageslacht noemen zich Hoek). Claes Meijnderts Aleman x Neeltje Leenderts.
• Stamoudouders (13e generatie): Adriaan Groenendijk (± 1525-?) x Annitje Nanninghen (1525-± 1569). Meijndert Claesz Aleman x Neeltje Benjamin Dircks.
• Stamoudgrootouders (14e generatie): Claes Dammasz (Wichtomdeijnen) (ca. 1555-?).
• Stamoudovergrootouders (15e generatie): Dammas Claesz.
• Stamoudbetovergrootouders (16e generatie): Claes Maertenz Jans (± 1495-1525) x Maritgen Willemsdr.
• Edelouders (17e generatie): Maerten Jansz.
• Edelgrootouders (18e generatie): Jan Dammasz.
• Edelovergrootouders (19e generatie): Dammas Willemsz de Moor (<1391 – >1466).
• Edelbetovergrootouders (20e generatie): Willem de Moor (?-1421), graaf van Holland, Schout van Nieuwveen en Noordwijkerhout x Baerte Claas Heyneszdr del van der.
• Edeloudouders (21e generatie): Jan Aelman van Holland (?-1389), bastaardzoon, Ridder, o.a. Heer van Woerden, baljuw van Henegouwen.
• Edeloudgrootouders (22e generatie): Willem III (Willem de Goede, ca. 1286-?), Graaf van Holland, Zeeland en Henegouwen.
• Edeloudovergrootouders (23e generatie): Jan II van Avesnes (ca. 1247-?) x Philippine van Luxemburg (?-1311), Gravin van Holland, Zeeland en Henegouwen.
• Edeloudbetovergrootouders (24e generatie): Jan I van Avesnes (1218-?) x Aleida van Holland (?-1284).
• Edelstamouders (25e generatie): Bourchard van Avesnes (>1180-?) x Margaretha, gravin van Vlaanderen en Henegouwen (1202-?).

Het is best uitzonderlijk dat een deel van Richards stamboom teruggaat tot de 12e eeuw!

Bekijk ook

Overzicht van alle generaties van je voorouders (tot het jaar 0)

Overgrootouders waren neef en nicht

Binnen de familie van Richard Groenendijk ging het verhaal rond dat zijn overgrootouders neef en nicht van elkaar waren. Archiefonderzoek wijst nu uit dat het niet om zijn overgrootouders, maar om zijn betovergrootouders ging: Jacob de Vos en Maria de Vos.

Zij trouwden in 1888 en waren inderdaad een volle neef en nicht van elkaar. Wat opvalt aan hun trouwakte is dat het echtpaar tijdens het huwelijk een kind genaamd Maria officieel echtte. Dit betekent dat Maria al voor het huwelijk zwanger was en dat de twee destijds ‘moesten’ trouwen. Hoewel men dit vroeger als een schande zag, was er ook een praktische kant. Want men wilde graag zeker weten dat er kinderen zouden komen, aangezien zij dienden als de oudedagsvoorziening. Jacob en Maria de Vos werden uiteindelijk de ouders van Richards overgrootmoeder Jannetje de Vos.

Richard is een achterneef van Adele Bloemendaal

Richard krijgt kippenvel als hij ontdekt dat hij familie is van actrice en cabaretière Adèle Bloemendaal (geboren als Adèle Maria Hameetman). Want uit de kwartierstaat van zijn moeder blijkt dat zij dezelfde oudgrootouders hebben, Job Hameetman x Johanna Klepper. Dit betekent dat Adele zijn 5e nicht 1x verwijderd is. Voor Richard is dit een droom die uitkomt, want Adèle is voor hem pure ‘royalty’. Hij deelt met haar niet alleen het theatrale bloed, maar ook de typisch Ouddorpse familienaam Hameetman.

Hekserij door de drie zusters Dimmens

Ewout Dimmens, de tante van Richards voorvader Dirk Pietersz Hoek (via vaderskant), werd in 1581, samen met haar twee zusters, Ninge en Lene, beschuldigd van ‘toverij en hekserij’. Het blijkt een aangrijpend hoofdstuk uit zijn stamboom en speelt zich af in de late 16e eeuw in Goedereede (Zeeland).

De drie zussen werden namelijk slachtoffers van een genadeloze heksenvervolging. Het tragische verhaal begint in januari 1581, toen de baljuw van Goedereede een aanklacht tegen de drie zussen opzette wegens hekserij en de moord op 40 mensen, die zij hebben ‘doodgetoverd’. Door de 6-jarige kleinzoon van Ninge onder zware druk te zetten, met de keuze tussen “een plak koek of een pak slaag”, verklaarde het jongetje dat er ‘s nachts geregeld een vreemde man bij de vrouwen sliep. De man was in het rood gekleed en had paardenhoeven in plaats van voeten: voor de rechtspraak het ultieme bewijs van de aanwezigheid van de duivel.

Men sloot Ninge direct op in de kelder onder het raadhuis en hield haar daar dagenlang wakker op de pijnbank. Volledig gedesoriënteerd bekende zij alles wat de baljuw wilde horen waarbij ze ook de namen van haar zussen noemde. Een hartverscheurend moment vond plaats op 18 december 1585, toen haar zoon Pieter Jobs haar opzocht bij het kelderraam. Hij smeekte haar door de tralies: “Moeder, als u niet schuldig bent, lijd dan niet en beken niets”. Ninge antwoordde hem: “Mijn lief kind, als ik moet sterven, zullen je tantes Lene en Ewout geen betere reis hebben dan ik”. Op 26 januari 1586 werd Ninge Dimmens op het plein van Goedereede geëxecuteerd op de brandstapel.

Lene ontsnapte, maar verdronk in de haven

Kort na de dood van Ninge sloeg het noodlot toe voor haar zus Lene. Toen zij werd gearresteerd en naar de folterkamer werd gebracht, was de aanblik van de martelwerktuigen genoeg om haar psychisch te breken. Ze wist welk gruwelijk lot haar zus had ondergaan, bekende onmiddellijk een pact met de duivel en belandde in de kerker van de baljuw. Maar in pure wanhoop wist ze echter te ontsnappen, rende het marktplein over en wierp zich in de haven, waar ze verdronk.

De derde zus, Ewout Dimmens, bleef aanvankelijk op vrije voeten, maar raakte in april 1592 alsnog verwikkeld in een nieuw proces. Een andere vrouw, Adriana Jansdochter, werd destijds beschuldigd van hekserij en noemde vlak voor haar overlijden als gevolg van zware martelingen de naam van Ewout. De baljuw liet speciaal een scherprechter en diens assistent uit Haarlem overkomen om Ewout te verhoren. Uit de beulsrekening blijkt hoe Ewout maar liefst negen dagen en nachten wakker werd gehouden tot zij bezweek en bekende. Ewout ontsnapte uiteindelijk ternauwernood aan de brandstapel maar werd wel veroordeeld tot levenslang huisarrest.

Deze tragedie, waarbij drie zussen uit één gezin werden vervolgd, is in de Nederlandse geschiedenis uiterst zeldzaam. Dit alles laat een diepe indruk achter op Richard. Hij realiseert zich hoe gevaarlijk het destijds was om ‘anders’ te zijn, wat tot op de dag van vandaag helaas nog vaak het geval is.

Claes Meijnderts Aleman(s), een halstarrige adellijke familie

Joost Mijndertsz Aleman, de achter-achterneef van Richards voorvader Klaas Mijnderts Aleman, bleek een strijdvaardig figuur die de rechterlijke archieven flink heeft gevuld met opmerkelijke processen. Joost en zijn familie werden namelijk herhaaldelijk betrapt terwijl ze aan het jagen waren in de duinen. In die tijd was het jachtrecht een privilege dat alleen aan de adel was voorbehouden.

Maar in plaats van de boete te betalen, toonden Joost & Co. zich ongekend halsstarrig. Ze startten langdurige processen waarin ze probeerden aan te tonen dat zij wel degelijk jachtrecht hadden. Hun verdediging was gedurfd: ze eisten namelijk de adellijke status op. Tijdens de rechtszaken overlegden ze documenten om te bewijzen dat zij afstammelingen waren van Willem, heer Alemanzoon, een bastaardzoon van de machtige Graaf van Holland.

De familieleden moesten wel heilig overtuigd zijn geweest van hun adellijke afkomst, want niemand begon in die tijd zomaar zo’n proces voor een jachtboete. Echter, hun vasthoudendheid werd beloond, want ze wonnen de processen en behielden zo hun adellijke eer en hun jachtrechten.

Margaretha, gravin van Vlaanderen en Henegouwen, Richards edelstammoeder

Wanneer we de adellijke lijn van Richard volgen, komen we in het begin van de 13e eeuw uit bij Margaretha, gravin van Vlaanderen en Henegouwen. Margaretha werd al op 12-jarige leeftijd wees en bleef samen met haar oudere zus Johanna achter als erfgename van het invloedrijke en rijke graafschap. Dit gebied, dat qua omvang vergelijkbaar was met het huidige België, was destijds een zeer strategische en welvarende regio.

Margaretha werd onder de voogdij gesteld van de ambitieuze Bourchard van Avesnes. Hij zag zijn kans schoon en trouwde met het jonge meisje. Dit omstreden huwelijk stuitte echter op felle weerstand in adellijke kringen, zelfs van de paus, waarna men er uiteindelijk in slaagde om de twee uit elkaar te drijven. Margaretha trouwde daarna met Willem van Dampierre. Omdat zij uit beide huwelijken kinderen kreeg, werd hiermee de kiem gelegd voor een grootschalig familiedrama.

Er ontbrandde namelijk een hevige strijd om de erfenis, die de geschiedenis in is gegaan als de Vlaams-Henegouwse Successieoorlog. In dit conflict stonden Margaretha’s zoon Jan van Avesnes (de directe voorouder van Richard) en diens stiefbroers uit het huis Dampierre recht tegenover elkaar op het slagveld. Uiteindelijk greep de koning van Frankrijk in om de oorlog te beëindigen en besloot hij het gebied op te splitsen: de Dampierres kregen Vlaanderen en de familie van Avesnes kreeg Henegouwen.

Via een later, uiterst slim huwelijk van Jan I van Avesnes met Alida van Holland werd de Henegouwse tak samengevoegd met de Graven van Holland. Dit is uiteindelijk de bloedlijn die eeuwen later via de tak Aleman bij Richard Groenendijk uitkomt.

Het absolute breekpunt in de aflevering is de ontdekking van de heksenvervolgingen in Goedereede. Hij trekt hierbij een zeer persoonlijke en emotionele parallel met zijn eigen jeugd op het eiland. Richard vertelt openhartig hoe moeilijk hij het vroeger zelf had toen hij worstelde met zijn homoseksualiteit in een omgeving waar ‘anders zijn’ niet direct werd geaccepteerd. Hij realiseert zich met een brok in zijn keel dat hij in de 16e eeuw voor zijn geaardheid waarschijnlijk zelf op de brandstapel was beland.

Daarnaast brengt het bezoek aan zijn geboortedorp Dirksland veel emoties teweeg. Het zien van de lange lijst met jonge overleden broertjes en zusjes van zijn oma maakt de keiharde realiteit van vroeger pijnlijk tastbaar. Ook de verhalen over de bittere armoede van de familie – waarbij de gezinsleden om de beurt naar de kerk moesten omdat ze samen slechts één fatsoenlijk pak deelden – grijpen hem zichtbaar aan.

Wat heeft Richard het meest verrast?

Vooral de verwantschap met Adèle Bloemendaal overtrof al zijn verwachtingen. Daarbij zijn de heksenprocessen – en wel in zijn eigen achtertuin – een schokkende en tragische ontdekking die Richard totaal niet had verwacht. Ook vindt hij, als telg uit een gewone arbeidersfamilie, zijn adellijke bloedlijn tot aan de middeleeuwse Graven van Holland een gigantische verrassing.

Hoe kijkt Richard nu naar zijn familiegeschiedenis?

De tragische heksenprocessen hebben hem laten inzien dat ‘anders zijn’ nog altijd moeilijk is en dat we minder snel over elkaar moeten oordelen. Daarnaast ziet hij een rode draad van hard werken door zijn hele bloedlijn, waarbij de status van het werk – of je nu in het theater staat of op het land zwoegt – voor hem geen enkel verschil maakt. De belangrijkste les die hij uit zijn familiegeschiedenis trekt, is dat al zijn voorouders werden gedreven door een universele en pure overlevingsdrang.

Overovergrootopa

Als Richard praat over de vader van zijn opa, Johannis Tiggelman, dan noemt hij hem zijn overovergrootopa. Omdat een overovergrootopa niet bestaat, bedoelt hij hiermee zijn overgrootvader. Ook maakt de archivaris van het Streekarchief Goeree-Overflakkee in Middelharnis de verspreking door de ouders van zijn overgrootouders zijn overovergrootouders te noemen. Hiermee bedoelt hij Richards betovergrootouders.

Nog onbeantwoorde vragen

Hoewel de aflevering al enkele mysteries heeft ontrafeld, blijven er personen waar nog verder onderzoek naar gedaan kan worden:

• De jachtprocessen van de Alemans: De vele rechtszaken die Claes en Joost Mijndertsz Aleman voerden; deze stukken kunnen aantonen hoe diep het geloof in hun adellijke afkomst destijds zat.
• De armoede van de familie Tiggelman: De moederskant van Richards oma Semina Maria Tiggelman biedt ruimte voor onderzoek naar de hoge kindersterfte in het gezin.

Het blijkt dat Richard Groenendijk niet alleen op het toneel grappen kan maken, want hij merkt na de zoveelste verrassing op: “Hier kan ik mee aankomen op een verjaardag!.

Richard heeft nog véél meer voorouders!

Richard heeft natuurlijk nog véél meer voorouders, want alleen al op de generatielijn van zijn stamoudvader Meijndert Claesz Aleman heeft hij nog 7.186 andere voorouders! Dit getal wijkt overigens af van de tabel, omdat in Richards kwartierstaat sprake is van kwartierherhaling, omdat zijn betovergrootouders volle neef en nicht waren. Want zodra er een huwelijk tussen verwanten plaatsvindt worden bepaalde kwartierplaatsen door dezelfde persoon/personen ingenomen.

Maar dan nog; als je alle generaties bij elkaar optelt, dan zijn er – alleen al vanaf het jaar 1500 – nog tienduizenden voorouders te onderzoeken.

Omdat er vanaf ca. 1600 best al veel archieven toegankelijk zijn, is er over deze generaties met gemak nog véél meer informatie te vinden. Dus…

Beste Richard,
Als je nog meer wilt weten over je familiegeschiedenis, dan help ik je graag verder met het ontdekken van nieuwe verhalen over je voorouders.

Helaas is deze aflevering niet meer online te bekijken, maar je kunt hem wel bestellen bij het Nederlands Instituut voor Beeld & Geluid.

Verborgen Verleden – de voorouders van Richard Groenendijk, cabaretier