Van namen naar gezichten met oude foto’s van voorouders

Van namen naar gezichten met oude foto’s van voorouders

Foto boven:  Mijn oudmoeder Carolina Ludovica Willems (1835-1905) is mijn vroegst geboren voorouder waarvan een geïdentificeerde foto bestaat. Ik trof deze aan tussen de persoonlijke spullen van haar kleindochter Maria Louise Vermeersch, mijn overgrootmoeder. 

Achter elke naam in een stamboom schuilt een mens die ooit daadwerkelijk heeft geleefd. Pas bij het vinden van een oude foto verandert een abstracte datum in een tastbaar gezicht. Ontdek wanneer fotografie bereikbaar werd voor het grote publiek en hoe groot de kans is dat een fotograaf jouw voorouders ooit vastlegde.

Hoeveel foto’s van onze voorouders hebben we ooit écht gezien?

Genealogie begint vaak met geboorte-, huwelijks- en overlijdensakten. Maar het moment waarop je een foto van een voorouder vindt, verandert iets: een naam wordt weer een mens. De boer, arbeider, dienstmeid, militair, industrieel, huisvrouw, handelsreiziger of winkelier uit een oude akte kijkt ineens terug. Dus niet langer als een abstracte voorouder, maar als iemand die daadwerkelijk heeft geleefd.

Van namen naar gezichten

En misschien is dat wel het mooiste van genealogie: niet het verzamelen van zoveel mogelijk namen, maar het terugvinden van de gezichten achter die namen.

Van hoeveel van onze voorouders kunnen we daadwerkelijk een gezicht zien? Dat is uiteraard sterk leeftijdsafhankelijk. Dit artikel focust op de voorouders van personen met een geboortejaar rond de millenniumwisseling. Die generatie leeft volledig in het tijdperk van smartphones en digitale foto’s. Maar een eeuw voor hun geboorte was het voor een groot deel van de bevolking nog niet vanzelfsprekend om ooit gefotografeerd te zijn. Die voorouders leefden voort in verhalen, niet in beelden.

Een persoonlijke zoektocht

Voor de fotokwartierstaat van mijn kinderen verzamel ik foto’s van voorouders uit de directe lijn. Tot nu toe vond ik foto’s van:

In totaal gaat het om 55 voorouders waarvan een foto gevonden is. Daar gingen in de afgelopen 4 decennia soms uitgebreide zoektochten aan vooraf. Ik weet van het bestaan van enkele ontbrekende foto’s van de generaties 6 en 7 in nog op te sporen familiearchieven.

Sinds wanneer werden voorouders gefotografeerd?

Fotografie werd uitgevonden in 1826. De oudste foto van Nederland stamt uit 1839. Het duurde tot rond 1860 voordat een toenemend deel van de Nederlandse bevolking ermee in aanraking kwam. In de omliggende landen zal het niet anders zijn geweest.

Op basis van de historische verspreiding van de fotografie en de toenemende betaalbaarheid van portretfoto’s heb ik een grove schatting gemaakt van het aandeel mensen dat waarschijnlijk ten minste eenmaal werd gefotografeerd. Deze percentages zijn geen historische meetgegevens, maar een werkhypothese voor genealogische doeleinden.

Raming van het percentage mensen dat ooit gefotografeerd werd:

Voor voorouders geboren voor 1850 was een foto nog een luxe. Voor mensen met een geboortejaar rond 1880 was het normaal om minstens één keer in hun leven voor de camera te verschijnen. Dat verklaart ook de complete fotokwartierstaat van mijn kinderen tot en met de betovergrootouders.

Hoeveel voorouders op foto wachten er nog op ontdekking?

Een deel van de voorouders van mijn kinderen uit de zesde tot en met de tiende generatie leefde nog in het fotografische tijdperk.

In onderstaande tabel heb ik in kaart gebracht hoeveel voorouders met ontbrekende foto’s nog in de fotografische periode leefden.

Van 123 voorouders die na 1859 overleden ontbreekt een foto. Samen met de 55 wel gevonden foto’s had de fotokwartierstaat van mijn kinderen uit 178 gefotografeerde voorouders kunnen bestaan. Dat zou een prachtig inkijkje in tien generaties zijn geweest!

Maar hoeveel van hen zijn daadwerkelijk gefotografeerd?

Lang niet iedereen die in of na 1860 overleed, heeft ook werkelijk voor een camera gestaan. Voor genealogisch onderzoek is vooral interessant hoeveel mensen in de laatste jaren van hun leven zijn gefotografeerd. De generaties 8 t/m 10 stammen immers vaak uit de periode tussen 1780 en 1830. Als er foto’s van in de 18e eeuw geboren personen bestaan, dan moeten die op hun oude dag zijn gemaakt.

Voor zover mij bekend bestaan er geen historische onderzoeken die het percentage gefotografeerde personen per geboorte- of overlijdenscohort kwantificeren. Onderstaande percentages zijn daarom indicatieve schattingen. Deze zijn afgestemd op de historische verspreiding van fotografie én op de resultaten van mijn persoonlijke zoektocht naar foto’s van voorouders.

Raming van het percentage voorouders dat ooit gefotografeerd werd:

Dat betekent dat van de 123 voorouders van wie geen foto bekend is, slechts een beperkt deel ooit voor een camera stond. Uitgaande van de laagste percentages, zouden er 23 van de 123 personen op foto vastgelegd kunnen zijn. Samen met de 55 gevonden foto’s had de fotokwartierstaat van mijn kinderen uit 78 gefotografeerde voorouders kunnen bestaan. Dat zou nog steeds een fraai beeld van minstens 8 generaties zijn geweest!

Waarom zullen de meeste van deze foto’s nooit opduiken?

Het fascinerende is dat er waarschijnlijk veel meer foto’s hebben bestaan dan we ooit zullen terugvinden. Daar zijn verschillende redenen voor:

• Van veel foto’s bestond vaak slechts één enkele afdruk.
• Familiearchieven gingen verloren door verhuizingen, branden, oorlogen en opruimingen.
• Foto’s raakten verspreid over verschillende familietakken.
• Herinneringen van mensen gaan meestal niet verder terug dan tot de grootouders. Zeer veel niet gedocumenteerde foto’s van betovergrootouders en oudere generaties verloren zo hun identificatie.
• Grote aantallen foto’s bevinden zich in particuliere collecties die nooit worden gedigitaliseerd.

Daardoor is het goed mogelijk dat er ooit tientallen extra foto’s van voorouders hebben bestaan, terwijl de kans klein is dat deze nog worden teruggevonden en herkend.

Hoewel exacte historische cijfers ontbreken, suggereert mijn eigen onderzoek dat de kans op het terugvinden van foto’s na generatie 6 zeer snel afneemt.

Een opvallend contrast: koninklijke families

Bij koninklijke families zien we precies het tegenovergestelde. Daar zijn foto’s vanaf 1840 van voorouders zorgvuldig bewaard gebleven. Vooral van veel voorouders die in de tweede helft van de negentiende eeuw leefden, bestaan meerdere foto’s uit verschillende levensfasen. Waar de gemiddelde genealoog blij is met één gevonden portret van een voorouder, beschikken koninklijke families vaak over uitgebreide fotografische documentatie van complete generaties.

Juist dat contrast maakt familieonderzoek zo interessant.

Van namen naar gezichten met oude foto’s van voorouders