Het parochiememoriaal geeft een kijkje in de gemeenschap van je voorouders

Het parochiememoriaal geeft een kijkje in de gemeenschap van je voorouders

Afbeelding: De omslag van het liber memorialis pastoratus van de parochie H. Antonius Abt te Schaijk. Soms werd naast het parochiememoriaal ook een memoriaal van het pastoraat bijgehouden. Bron: Brabants Historisch Informatie Centrum, 1826 Parochie H. Antonius Abt te Schaijk, 1591-2008, inventarisnummer 41.

Wellicht heb je al eens van de gemeenteverslagen gehoord. Deze maken het mogelijk je een beeld te vormen van de belangrijkste gebeurtenissen in een bepaalde gemeente tijdens een specifiek jaar. Een parochiememoriaal is ook zo’n bron, maar deze geeft vooral inzicht in wat er zich in de kerkelijke gemeenschap van jouw voorouders afspeelde.

De ontstaansgeschiedenis

Al sinds de middeleeuwen bestond er binnen de katholieke kerk een traditie om verslag te leggen van wat er binnen kerk en wereld gebeurde. Aanvankelijk ging het om kloosterannalen en visitatieverslagen. Sinds de zeventiende eeuw werden in de Zuidelijke Nederlanden visitatieverslagen opgemaakt, ten behoeve van het jaarlijkse bezoek van de deken aan de parochies.

Vanaf die tijd gingen pastoors ook steeds vaker geschriften bijhouden, waarin werd opgetekend wat er zich in diens parochie zoal afspeelde. Deze geschriften waren toen nog voornamelijk ‘parochieannalen’, overzichten met jaartallen waarbij de belangrijkste gebeurtenissen in die parochie werden genoteerd.

In de eerste helft van de negentiende eeuw ontwikkelden deze geschriften zich tot systematische boekwerken, waarbij de ‘parochiekroniek’ steeds meer een belangrijke plaats innam. Het was in de negentiende eeuw dat het parochiememoriaal zijn uiteindelijke en nog altijd gekende vorm zou aannemen.

Wat vind je in zo’n parochiememoriaal?

Het parochiememoriaal, ook wel ‘liber memorialis’ of ‘registrum memorialis parochiae’ genoemd, is het kerkelijke equivalent van de stads- en gemeenteverslagen die sinds 1836 door Belgische steden en gemeenten en sinds 1851 door Nederlandse gemeenten werden bijgehouden. Ze is een optekening, doorgaans door de pastoor, van wat er zich gedurende een bepaalde periode in de parochie heeft afgespeeld.

Bekijk ook

Gemeenteverslagen geven meer context aan je familiegeschiedenis

Wat zich afspeelde in een parochie, heeft vanzelfsprekend zowel betrekking op het leven in als buiten de parochie, zeker in dorpen. Het leven buiten de kerk raakte in veel gevallen namelijk ook aan het leven binnen de kerkmuren, bijvoorbeeld in het geval van een ramp of epidemie, bij een grote stroom inwijkelingen of nieuwe wetgeving van de federale overheid die raakt aan de sociaaleconomische positie van de parochianen.

Uiteraard werd in een parochiememoriaal ook opgetekend of er bepaalde feestelijkheden waren en welke bijzondere levensgebeurtenissen van parochianen zich hadden voorgedaan. Daarnaast vermeldt ze ook informatie ten aanzien van de parochie zelf en de verhouding met bijvoorbeeld het bisdom, een verbouwing van het kerkgebouw of de aanschaf van nieuw kerkmeubilair.

Onderzoekstips

De parochiememorialen kunnen in België gevonden worden in de inventarissen op het archief van een parochie. Deze inventarissen vind je zowel bij de Rijksarchieven als bij de verschillende stads- en gemeentearchieven. In Nederland vind je deze ook in de inventarissen op het archief van een parochie, die bij verschillende lokale en regionale archieven te vinden zijn.

De parochiale archieven uit de negentiende en twintigste eeuw zijn nog lang niet altijd overgebracht naar het archief. Mogelijk berust het parochiememoriaal dat je zoekt nog bij de parochie of bij het bisdom. Zo’n parochiememoriaal werd overigens soms in het Nederlands, soms in het Latijn opgesteld.

Belangrijk is bovendien dat het hier niet om een gestandaardiseerde bron gaat. De pastoor gaf zelf vorm aan de opzet en vorm van het parochiememoriaal, hoewel een parochiememoriaal in de basis wel een vaste vorm heeft. Bovendien beslaat het parochiememoriaal ook niet altijd een volledige periode, soms is zij gefragmenteerd.

Bronnen voor onderzoek

Meer lezen of zien?

Het parochiememoriaal geeft een kijkje in de gemeenschap van je voorouders