De marke, boerderij en landbezit in Oost-Nederland
Heb je voorouders uit het oosten van Nederland? Dan hebben zij tot in de 19e eeuw te maken gehad met de marke. Het is dan ook goed om hier kennis van te nemen bij je stamboomonderzoek in Oost-Nederland.
Na de tijd van Karel de Grote ontstonden er in Oost-Nederland steeds meer kleine agrarische nederzettingen, van een aantal boerderijen bij elkaar die een boerschap of buurschap werden genoemd. Na het jaar 1000 groeiden deze kleine gemeenschappen zo gestaag dat er een tekort ontstond aan vruchtbare grond. Daardoor ontstonden er in de loop van de 13e eeuw markegenootschappen met een eigen bestuur.
Het markegenootschap zorgde ervoor dat iedere boerderij een eigen aandeel (ook wel waardeel) in de gemeenschappelijke grond kreeg. De erfgenamen kwamen minstens eenmaal per jaar bij elkaar in een markevergadering, ook wel holting of holtsprake genoemd.
De Markerichter
Aan het hoofd van de marke stond de markerichter, die werd gekozen uit een van de erfgenamen. Het grondbezit was in het begin steeds in handen van erfgenamen, bijna altijd adelijke families. Door vererving en verkoop bleef het vaak in dezelfde families. De meijers (pachtboeren) waren geheel afhankelijk van deze erfgenamen. Maar ze kregen in de loop der tijd steeds meer een zelfstandige positie en werden soms zelf ook erfgenaam.
De meijers woonden op gewaarde hoeven. Naar grootte kon een boerderij een volle waar, een halve of een kwart waar zijn. Uit de gewaarde boeren werden gezworenen gekozen (later ook wel schutters genoemd).
‘Als je een boerderij erft, moet je boeren. Als je verhalen erft, moet je ze vertellen.‘
Duurzaam voor het ‘hot’ was
De marke werd in eerste instantie opgericht om ervoor te zorgen dat de gemeenschappelijke gronden uitsluitend werden gebruikt voor eigen levensbehoeften. Hierdoor werd uitputting van de schaarse vruchtbare gronden voorkomen. Houtkap voor commercieel gebruik, het weiden van vee op andere (marke)grond of het turfsteken buiten de afgesproken plaats was ten zeerste uit den boze. Het ging uit van een principe van duurzaamheid.
Toch bleek hier later onmogelijk om aan vast te houden. De productie van de landbouw bleef achter op de bevolking, en de gewaarde boeren moesten noodgedwongen toestaan dat er nieuwe boerderijen (katersteden) werden gebouwd. Soms kreeg deze keuterboer op den duur zelf ook rechten in de marke.
Markeboeken als bron
Een markeboek is een uitstekende bron om meer te weten te komen over de rol van jouw voorouder in een marke in Oost-Nederland. Wellicht was hij wel markerichter, een van de erfgenamen, of wordt hij in een verslag genoemd als keuterboer die zich al dan niet recent gevestigd heeft op markegronden.
Wanneer jouw voorouder wordt genoemd, weet je dat ze enig aanzien hadden in de marke wat betreft zijn boerderij.
Transcriptie
Erfgenamen en Goeds Heeren bij publicatien van den 1en en 8en dezer maand, welke ter dezer vergadering is voor
gelezen, behoorlijk opgeroepen zijnde, zoo waren dien ten gevolge present de volgende Heeren:
A.J.Ninaber, A.van Buren, G.J.Leestemaker, J.C. Bouwmeester, F.Staman, J.van ’t Roth, H.Harbers,
M.Teeslink, W.F.Tromp, G.J.Kamperman, G.Podt, M.L.Meyer, G.J.Oolbrink, G.Rutgers, L.A.Wolterink, M.Broekkoers, F.Noordkamp namens de erven Podt, G.J.Kollenstard, M.Gierveld, J.S. Slettenhaar, Jan Slettenhaar, Hn Veldwillems, H.Flim, J.D.Meynders voor de weduwe en erven en meer anderen.
Aangezien H.D.van Corbach welke vroeger het Secretariaat dezer Marke heeft waargenomen, op de vergadering van 5 November 1842, als zoodanig zijn ontslag heeft aangevraagd is denzelve thans afwezig, weshalve den Heer A.J.Ninaber wordt verzocht, voor deze vergadering de leiding derzelve wel te willen op zich nemen, die zich dit verzoek laat welgevallen.
Transcriptie met dank aan Historische Kring Hellendoorn Nijverdal
In bovenstaande voorbeeld van het markeboek van Hellendoorn lees je wie de erfgenamen in de marke Hellendoorn waren rond 1843.
Bronnen voor Marke
Lees ook
De marke, boerderij en landbezit in Oost-Nederland
Zoek op Yory.nl