Dienden jouw voorouders of familieleden in het Duitse leger?

handige tips

met bron

duitsland

Franz Grüner, de broer van mijn Duitse overgrootmoeder, tijdens zijn legerdienst. — Bron: Indie van Lieshout, Franz Grüner, de broer van mijn Duitse overgrootmoeder, tijdens zijn legerdienst

Dienden jouw voorouders of familieleden in het Duitse leger?

De kans is groot dat als je Duitse voorouders hebt, ze in het leger hebben gediend. Waarschijnlijk als dienstplichtig soldaat, maar mogelijk ook als beroepsmilitair. Daarnaast hebben zeker tijdens de Tweede Wereldoorlog veel Nederlanders en Belgen in het Duitse leger dienst gedaan. Helaas is het vinden van informatie hierover niet gemakkelijk. Dit komt mede doordat het huidige Duitse grondgebied door de eeuwen heen tot verschillende staten heeft behoord.

Om je op weg te helpen volgt eerst een schets van de organisatie van het Duitse leger vanaf de periode na de aanwezigheid van Napoleon. Voor 1800 was Duitsland namelijk, zeker nóg verder terug in de tijd, sterk versnipperd over allerlei grotere en kleine vorstendommen. Daarna volgt meer informatie over hoe je onderzoek kan doen naar militaire voorouders in het Duitse leger.

Een samenwerkingsverband

Net als de eenwording van de natiestaat Duitsland, heeft ook het Duitse leger een lange eenwordingsgeschiedenis. Tot 1815 waren de vele vorstendommen op het huidige Duitse grondgebied meestal zelf verantwoordelijk voor hun landsverdediging en leger. Dat veranderde enigszins, toen in 1815 uit de Rheinbund de Deutsche Bund ontstond.

Binnen die statenbond trok een aantal vorstendommen, zoals het Koninkrijk Pruisen, Keizerrijk Oostenrijk en Groothertogdom Baden, gezamenlijk op om hun veiligheid te waarborgen. In militaire hoedanigheid gebeurde dit binnen de Bundesheer, waarbij in principe de verschillende vorstendommen grotendeels zelf verantwoordelijk bleven voor hun legers.

‘De Duitsers vinden alles goed, als het maar onberispelijk georganiseerd is.‘
– Sigmund Graff, Duits toneelauteur (1898-1979)

De noordelijke vorstendommen die zich in 1815 reeds bij de Deutsche Bund hadden aangesloten, verenigden zich in 1866 in de Norddeutsche Bund, waarin het Koninkrijk Pruisen een leidende positie innam. Deze samensmelting geschiedde niet zonder slag of stoot en leidde tot het verlies van het Keizerrijk Oostenrijk als een van de lidstaten.

Het ontstaan van het Duitse Keizerrijk

Aan de Bundesheer veranderde in principe niet zo veel, totdat de Norddeutsche Bund, samen met de koninkrijken Beieren en Württemberg en het Groothertogdom Baden, de aanval op Frankrijk opende tijdens de Frans-Duitse Oorlog van 1870 tot 1871. In dat laatste jaar ontstond dan ook uit de Norddeutsche Bund en deze drie vorstendommen het Duitse Keizerrijk, waarin de vorstendommen een grote mate van zelfstandigheid behielden.

De personeelskaart van mijn opa die op 1 juni 1944 bij de Kriegsmarine werd ingedeeld.

In het Duitse Keizerrijk werd ook een nieuw leger opgericht, namelijk de Deutsches Heer, met een dienstplicht tussen de 17 en 42 jaar. De legers van de koninkrijken Beieren en Württemberg behielden echter hun zelfstandigheid en daarmee ook die van hun legers, met hun eigen dienstplichtleeftijden. Na de Eerste Wereldoorlog veranderde de Deutsches Heer in 1919 voor korte tijd in een zogeheten Friedensheer.

Al gauw werd besloten tot de omvorming van deze Friedensheer naar een voorlopige Reichswehr, welke het leger van de gehele Weimarrepubliek was. Deze bestond uit de Reichsheer en Reichsmarine en was op grond van het Verdrag van Versailles onderworpen aan beperkingen ten aanzien van de omvang.

De opkomst van het Nazi-regime

Toen Adolf Hitler in 1933 aan de macht kwam, bracht dat ook voor de Reichswehr veranderingen met zich. Op 1 maart 1935 werd de Luftwaffe opgericht en op 1 juni 1935 veranderde de Reichswehr in de Wehrmacht, naast de Luftwaffe voortaande bestaande uit de Heer en Kriegsmarine. Bovendien werd op 16 maart van datzelfde jaar besloten om het leger weer enorm te laten groeien, in tegenstelling tot wat in het Verdrag van Versailles was bepaald.

Duitse militaire dossiers

Hoewel om uiteenlopende redenen, bijvoorbeeld vanwege de vele bombardementen tijdens de Tweede Wereldoorlog, veel (delen van) persoonlijke militaire dossiers verloren zijn gegaan, valt er toch zeker een hoop interessante informatie te vinden. In de eerste plaats kan je denken aan algemene informatie over de datum van indiensttreding en uitdiensttreding, rangen, verplaatsingen en dergelijke die bijvoorbeeld in personeelskaarten zijn te vinden.

Ook zijn er diverse documenten die betrekking hebben op bijvoorbeeld krijgsgevangenschap, verblijf in het ziekenhuis en toepassing van militair strafrecht. Over het algemeen verschilt het sterk van persoon tot persoon welke informatie de tand des tijds heeft doorstaan en wat je dus over iemand die in het Duitse leger of een van haar voorgangers dienst nam, zou kunnen achterhalen.

Bij welk archief moet ik zijn?

De persoonlijke militaire dossiers uit de periode van 1849 tot aan het ontstaan van de Weimarrepubliek in 1919, worden bewaard bij het Bundesarchiv. Een uitzondering hierop zijn de persoonlijke militaire dossiers van:

Het koninkrijk Beieren -> Bayerisches Hauptstaatsarchiv
Het koninkrijk Saksen -> Hauptstaatsarchiv Dresden
Het koninkrijk Württemberg -> Hauptstaatsarchiv Stuttgart
Het gedeelte van het groothertogdom Baden in de Preußische Armee -> Generallandesarchiv Karlsruhe

De persoonlijke militaire dossiers vanaf het ontstaan van de Weimarrepubliek in 1919 tot aan de val van het Deutsches Reich in 1945, worden integraal bewaard bij het Bundesarchiv.

Onderzoekstips

Er zijn verschillende manieren om erachter te komen of je Duitse voorouders in het leger hebben gediend. Om te beginnen kan je de Beleg- of Sammelakten bij de huwelijksakten van je voorouders opvragen. In deze soort van huwelijksbijlagen vind je doorgaans ook informatie over een voorouder aan zijn dienstplichtvoorwaarden heeft voldaan en in welke hoedanigheid, bijvoorbeeld door daadwerkelijke dienst, vrijstelling, uitloting of alleen registratie als eventuele vervanger.

Militaire dossiers opvragen

Hoewel je ook zelfstandig onderzoek kan doen in het Bundesarchiv, aan de hand van het archiefsysteem ‘Invenio’, is het aan te raden om een betaald verzoek bij het Bundesarchiv in te dienen om militaire informatie te ontvangen over iemand die dienst nam in het Duitse leger of een van haar voorgangers.

Op de pagina ‘Personenbezogene Unterlagen militärischer Herkunft’ van het Bundesarchiv vind je meer informatie hoe je een informatieverzoek kan indienen. Je dient een ‘Rechercheauftrag’ (zoekopdracht) en een ‘Benutzungsantrag’ (raadpleegverzoek) in te vullen en naar het mailadres van de verantwoordelijke afdeling van het Bundesarchiv te mailen.

In de ‘Rechercheauftrag’ kan je op de tweede pagina onder ‘Hinweis zu Kosten’ aangeven bij welk bedrag je een terugkoppeling wil ontvangen, indien de zoekopdracht dat bedrag dreigt te overstijgen. In de meeste gevallen kost een zoekopdracht echter nog geen 20 euro, dus je kan best ’30 euro’ invullen. Vaak volgt er dan geen terugkoppeling.