Malbroek en de dodelijke dysenterie langs de Maas

Malbroek en de dodelijke dysenterie in het dorp Beugen langs de Maas

Tijdens het stamboomonderzoek naar mijn familie Arts kwam ik twee broers tegen die kort na elkaar overleden in september 1702 in Beugen (Noord-Brabant). In die maand bleken opvallend veel mensen in dit kleine dorp te zijn overleden. Waaraan waren de broers en al die andere mensen overleden? Tijd voor wat meer onderzoek!

Tegelijk begraven

Petrus Arts (1677-1702) en Joannes Arts (1687-1702) uit Beugen overlijden elf dagen na elkaar in september 1702. Petrus overlijdt op 9 september als hij 25 jaar oud is. Bijzonder is het feit dat hij op dezelfde dag overlijdt als dat zijn zus Maria trouwt. Maar het is nog opvallender dat met hem nog maar liefst vier anderen worden begraven op die dag in Beugen. In de week erna worden nog eens zeven personen begraven in dit dorp. Vervolgens overlijdt ook Petrus zijn jongere broer Joannes op 20 september; hij is dan pas 15 jaar oud. Maar liefst veertien overlijdens in elf dagen tijd in een klein dorp!

In augustus en september 1702 blijken er in totaal negenenveertig personen te zijn overleden in Beugen. In de jaren voor en na 1702 overlijden er maar één of twee mensen per maand (!) in Beugen. Ook in de omliggende dorpen overlijden veel mensen in het najaar van 1702. En toen dacht ik dat er misschien wel een besmettelijke ziekte rondging in die periode. Maar ja, welke?

Uitbraken van dysenterie

Grote pestuitbraken waren er vooral in de 16^e en 17^e eeuw en kwamen rond 1700 al niet zo vaak meer voor in Nederland. En ziektes als pokken, tuberculose en cholera maakten pas in de 19^e eeuw zijn slachtoffers. Na wat speuren bleken er in het oosten van Brabant drie grote uitbraken van dysenterie te zijn geweest in de 18^e eeuw: in 1702, in 1747 en in de periode van 1778 tot 1783. Zouden de broers zijn overleden als gevolg van dysenterie door de uitbraak in 1702?

Dysenterie is een zeer besmettelijke ziekte die met name via vervuild water, ontlasting en direct menselijk contact wordt verspreid. De slachtoffers kregen koorts, buikkrampen, darmbloedingen en tot wel tientallen keren per dag heftige diarree met veel bloed en slijm. Door de zeer snelle verzwakking en uitdroging stierven mensen vaak al binnen enkele dagen. In een dorp kon zo al gauw 10-15% van de gehele bevolking in enkele weken tijd komen te overlijden.

De rode loop

Vooral de mensen met minder weerstand waren erg kwetsbaar. Dit waren ouderen en kinderen maar meer in het algemeen ook vaak arme mensen die weinig te eten hadden en in slechte hygiënische omstandigheden leefden. Een dysenterie uitbraak ontstond vaak in de herfst; vooral na droge zomers omdat er dan een tekort aan vers water was. Vaak kon men alleen maar wachten op de winter die de epidemie gewoonlijk deed uitdoven. Tegenwoordig is dysenterie goed te behandelen met antibiotica en vochttoediening, maar rond 1700 was er in de Brabantse dorpen nog nauwelijks sprake van enige gezondheidszorg. En antibiotica bestond sowieso nog niet.

Dysenterie werd vroeger ook wel de rode loop genoemd omdat slachtoffers vaak bloederige diarree hadden. Daarnaast kwam ik erachter dat dysenterie soms de soldatenziekte werd genoemd. De ziekte werd namelijk vaak meegebracht door doortrekkende legers. En wat blijkt, het gebied langs de Maas was in 1702 een belangrijk strijdtoneel in het begin van de Spaanse Successieoorlog (1701-1714)!

De hertog van Marlborough

Op 25 juli 1702 begint het Brits-Staatse leger, onder leiding van John Churchill, de hertog van Marlborough, vanuit Grave (bij Nijmegen aan de Maas)  met een veldtocht richting het zuiden die duurt tot 29 oktober. Steden als Venlo, Roermond, Stevensweert en Luik worden terugveroverd op de Spaanse Nederlanden. Winston Churchill (1874-1965) is overigens een directe nazaat van deze John Churchill.

De hertog van Marlborough was niet erg geliefd onder de bevolking. De mensen worden dan wel ‘bevrijd’ van de Spanjaarden, maar het leger trekt vooral een spoor van roof en vernieling in de dorpen langs de Maas. Zoals wel vaker in de Tachtigjarige Oorlog hebben vooral de onschuldige boeren en burgers het zwaar. Een rondtrekkend leger plundert regelmatig om de soldaten te voeden en daarnaast vernielen ze ook vaak de oogsten om te voorkomen dat de vijand deze in handen krijgt.

‘Malbroek’ verbrandingen

Sinds Churchills veldtocht in 1702 vinden er dan ook al meer dan 300 jaar zogeheten ‘Malbroek’ verbrandingen plaats in verschillende dorpen langs de Maas (zoals in Kessenich (België), bij Thorn/Maasbracht). De hertog van Marlborough wordt dan voorgesteld als een strooien pop met kleding (de ‘Malbroek’) die vervolgens ritueel wordt verbrand. Een ‘malbroek’ is zelfs een dialectwoord voor vogelverschrikker op verschillende plekken in Limburg, aangezien de malbroek pop lijkt op een vogelverschrikker.

Juist in de tijd van Churchills veldtocht (juli/augustus 1702) breekt er een dysenterie-epidemie uit in de regio rond Nijmegen. De epidemie trekt vanuit deze regio via de Maas naar het zuiden van Limburg. In 1702 schreef Christiaan Meurs in het gildeboek van het Sint-Jansgilde in Beek:

‘Anno 1702 is den Roode Loop geweest… van S. Laurents [10 augustus] tot Kersemis [25 december], 46 gestorve… soo Jonck als out’.

Veel mensen in dorpen langs de Maas sterven tussen augustus en december 1702. Precies op dezelfde route dus als die van het leger van Marlborough. Bij zijn trektocht zorgt hij dus echt voor een spoor van roof, dood en verderf!

Verband tussen gebeurtenissen

Ook vond ik een studie uit 1986 van de heer Dings die met veel cijfers duidelijk het verband legt tussen de twee gebeurtenissen: Churchills veldtocht en de dysenterie-epidemie. Verder geeft hij aan dat 1702 een erg hete en droge zomer was met als gevolg weinig en slecht drinkwater.

De kans is dus wel erg groot dat zowel Petrus als Joannes Arts uit Beugen in september 1702 zijn overleden aan dysenterie, veroorzaakt door het langstrekkende leger van John Churchill.

Malbroek en de dodelijke dysenterie in het dorp Beugen langs de Maas