Over heraldiek, ridders en soorten familiewapens

Over heraldiek, ridders en soorten familiewapens

Heraldiek of Wapenkunde (familiewapens) gaat over het ontstaan, gebruik, recht, de ontwikkeling, reglementering en blazoenering (beschrijving) van wapens.

In de eerste helft, maar al in de 11e eeuw gebruikte men individuele figuren en indelingen op schilden. Die waren alleen nog niet erfelijk. In de tweede helft van de 12e eeuw ontstaat in Europa de gewoonte om de schilden van ridders te voorzien van -al dan niet- symbolische voorstellingen, wapens genoemd. Wellicht in eerste instantie als versiering.

De reden was om duidelijk te maken welke ridder schuilging onder een eerst de maliënkolder, later de harnas en helm of om aan te geven tot welke partij men behoorde. Daarom werd met kleuren en symbolen vanaf de vroege middeleeuwen iconografische tekens aangebracht op de schilden. Later in de late 13e eeuw bracht men het herkenningsteken ook aan op de paardenkleden, de banieren en de helm (helmteken).

Herkenbaar

Als regel gold dat een wapen duidelijk van afstand herkenbaar moest zijn voor de medestander en de herauten om de identiteit van de ridder snel vast te kunnen stellen. Als hulpmiddel om wapens te kunnen herkennen vervaardigde zij armoriaals. Dit is een verzameling aan elkaar genaaide vellen van wapens afgebeeld op losse folia, of gebundeld in een wapenboek (codex genoemd). Maar het kan ook afgebeeld zijn op een wapenrol met daarbij in voorkomend geval een verwijzing via tekst naar de naam van degene die het wapen voert.

Het vlug herkennen van de ridder via een herkenbaar wapen was van groot belang. Dit omdat men bij gevangenneming een hoger losgeld voor hem kon eisen. Overigens was niet alle adel rijk, dat kon men trouwens ook niet uit het gevoerde wapen afleiden. Daarnaast werd het wapen ook gebruikt voor het bezegelen van brieven en documenten, met behulp van een stempel later zegelring in de vorm van een waszegel. Lakzegels werd pas sinds de 16e eeuw toegepast, eerst in Duitsland en Frankrijk en voornamelijk op brieven. Pas in de 18e eeuw stierf het gebruik van was uit.

Vroeger werden wapens ook gebruikt om adellijke stambomen weer te geven. In hoog adellijke kringen beschikte men zelfs over wapens met die van beide ouders, grootouders, overgrootouders, betovergrootouders en oud-ouders erin. Je ziet wapenkwartierstaten nog wel in kerken op rouwborden en ook op graven.

Verschillende vormen

Er bestaan verschillende vormen van wapens. Zo kennen we bijvoorbeeld het alliantiewapen, dat bestaat uit de familiewapens van een echtpaar gezamenlijk afgebeeld (eerste twee links). Ongehuwde vrouwen en weduwen hadden in de Nederlanden en in Duitsland een ruitvormig schild. Gehuwde vrouwen onder andere een ovaal vorm (midden). Bastaardkinderen en hun nakomelingen voerden het familiewapen niet, maar vierden die dan met een linkerschuinstreep (‘sinister’, een ‘brisure’ die ‘bastaardbalk’ of ‘schuine balk’ wordt genoemd) gebruiken (zie rechts).

Kleurgebruik

De basiskleuren van de heraldiek (azuur, keel, sabel en sinopel in hedendaagse taal blauw, rood, zwart, groen, zie hieronder) mogen elkaar in een wapen niet raken met daarbij geen kleur op kleur, maar is niet altijd te voorkomen. Ook is een combinatie van kleuren van dezelfde soort niet toegestaan: een metaal mag niet met een (ander) metaal gecombineerd worden, een email niet met een email. Het is dus bv. niet correct om een Lelie van ‘or’ op een veld van ‘argent’ (goud op zilver) te plaatsen.

Emails

• azuur of lazuur (blauw, weergave d.m.v. horizontale arcering)
• keel (rood, weergave d.m.v. verticale arcering)
• sinopel (groen, weergave d.m.v. diagonale arcering links boven – rechts onder)
• sabel (zwart, weergave in effen zwart of d.m.v. horizontale en verticale arcering)

 Metalen of tincturen

• argent (zilver of wit, weergave in effen wit)
• or (goud of geel, weergave d.m.v. puntjes)

Pelswerken

• hermelijn (wit met zwarte staartpunten)
• vair (eekhoornbont, getekend als zilver en azuur, als afgebeeld)

Variaties

• goudhermelijn (goud met zwarte staartpunten)
• tegenhermelijn (zwart met zilveren staartpunten)
• tegengoudhermelijn
• tegenvair (zilver en azuur verwisseld)
• aalvair

Andere kleuren

Daarnaast komen onder andere nog de volgende kleuren voor:

• purper (weergave: diagonale arcering van links onder naar rechts boven)
• oranje (weergave: als voor rood plus goud, dus verticale arcering, afgewisseld met puntjes)
• bruin (weergave: verticale arcering plus diagonale arcering links onder – rechts boven)

Verdeling

Een schild kan op verschillende manieren worden verdeeld. Een aantal veel voorkomende vlakverdelingen zijn in de figuur aangegeven.

• Doorsneden (horizontaal gehalveerd)
• Gedeeld (verticaal gehalveerd)
• Doorsneden en halfgedeeld
• Gedeeld en links doorsneden
• Gevierendeeld (in vier kwartieren)
• Gevierendeeld met hartschild
• Geschuind (rechts) diagonaal gedeeld van linksboven naar rechtsonder
• Linksgeschuind (diagonaal gedeeld van rechtsboven naar linksonder)

Wapenrecht

Nederland kent geen recht op het aannemen en voeren van een (familie)wapen. Anders gezegd, er is geen wettelijk grondslag met betrekking tot het voeren van (familie)wapens. Dat betekent dat eenieder is vrij een (familie)wapen aan te nemen en te voeren, mits men niet onzorgvuldig handelt ten opzichte van anderen, die een bepaald familiewapen al voeren.

Lether Familiewapen

Volgens wijlen mijn vader was er een familiewapen dat er ongeveer zo uitzag (zie hieronder in z/w en in kleur), maar hij had geen idee meer hoe hij er aan kwam. Waar de molens en de Franse lelies of rozen vandaan kwamen, hij had geen idee. Ook kleuren kon hij zich niet herinneren.

Jaren later bracht mijn oudste zoon er wat kleur in en verving één molen en één roos in de leeuwen van Nassau en Brummen. Tegen iedere heraldische wet in weten we inmiddels. De heraldisch ontwerper die ik inhuurde, verklaarde dat het tot dan toe gebruikte (niet-geregistreerde) wapen een fantasiewapen was, en dat ik ook geen recht had om een gevierendeeld wapen te voeren. Ook daar had ik geen idee van.

Men mag alleen een gevierendeeld wapen voeren wanneer je aantoonbare wapens van je voorgeslacht kan overleggen, zoals rechts afgebeeld en de daarbij behorende stambomen. Bij het aanvragen van een nieuw wapenontwerp wordt ervan uitgegaan dat je onderzoek hebt gedaan naar je stamboom en er geen familiewapen is gevonden. Zonder stamboom kan je namelijk nooit bewijzen dat een gevonden wapen ook jouw wapen is.

Nieuw ontwerp

Bij het ontbreken van een wapen bestaat de mogelijkheid om een nieuwe te laten ontwerpen. In een wapen worden meestal drie objecten geplaatst die iets zeggen over de familie. Twee objecten in het schild en één als helmteken.

• 1) Eén object waarmee de naam tot uitdrukking wordt gebracht.
• 2) Eén object van een veel voorkomend beroep in de familie of het beroep van de oudste voorvader, bijv. bij een landbouwer een korenschoof of een ploegijzer, bij een schepen een zwaard of weegschaal.
• 3) ) En één object uit het wapen van de plaats waar de oudste voorvader heeft gewoond. Gemeentewapens mogen niet gevoerd worden door burgers, een klein element of de kleuren mogen wel. Ook mag herinnerd worden aan andere plaatsen waar men lang heeft gewoond, maar nooit te veel.

Dan heeft men een verantwoord onderbouwd historisch wapen.

Stamreeks

Voordat een heraldisch tekenaar aan het werk gaat wil hij wel graag een stamboom ontvangen. Die legde ik uiteraard voor en gebruikten we de eerste 4 generaties voor het maken van wat voorstellen.

• I – Johannes Löder – soldaat – kleermaker en (ong. 1622 – 1708)
• IIa – Johannes Löder – soldaat – trommelslager voor 1645 – ?)
• IIb – Martin(us) Löder/Leder – soldaat – tamboer (ong. 1645 – 1719)
• IIc – Georg Daniël Löder/Loether – organist (voor 1660 – 1720)
• IIc2 – Johann Henrich Loeder – musicus en stadspijper (1689 – 1744)
• IIIa – Martin Löder – trommelslager (voor 1675 – ?)
• IIIb – Caesar Christian Christoph Löder – hof en stadsmusikant (1703 – 1767)
• IVa – Georg Henrich Löder– garnizoenstamboer (1700 – ?)
• IVb – HEINRICH DANIEL Loeder / Löther / Leether / Lether – dagloner

Tromslager

De stamboom van mijn familie begint ergens in 1622 met de geboorte van Johannes, een kleermaker. Zijn zonen Johannes, Martinus zijn trommelaars in het leger en zijn 3^e zoon wordt organist en zijn zoon Johann Henrich wordt musicus. In latere generaties zien we bij Martin en Georg Henrich de trommelslagers weer terugkomen.

Een trommelslager (ook wel trommelaar of tamboer) is iemand die op een trommel slaat met een bepaalde functie. In de Middeleeuwen werd de trommelslager gebruikt om tijdens de marsen van de legers het tempo aan te geven. Vaak wordt gedacht dat de tamboer een jonge man was die nog niet geschikt was om te vechten, maar dat is niet waar: tamboers waren volwaardige soldaten met een zeer specifieke taak. Tijdens het gevecht gaf de tamboer middels een wisseling van slagen de bevelen van de krijgsheer door met zijn trommel. Onthoud de kleermaker en de tamboers.

Schaar voor kleermaker

De schaar verwijst naar het oudste beroep kleermaker. De klaroen verwijst naar de muzikant (1e van links). Omdat er tamboers zijn en geen spelers van de klaroen wordt gekozen om de tamboer naar voren te halen en als helmteken te plaatsen (2e van links). Maar het eerste ontwerp heeft meer uitstraling. Wellicht heeft de leeuw van Brummen nu te veel gewicht in het 3e voorstel. Braunfels heeft een leeuw en Brummen heeft een leeuw. Ze verschillen wel iets, maar het blijven leeuwen. Het 3e ontwerp wordt uitgewerkt en uiteindelijk gekozen. De 2 scharen uit voorstel 2 en de twee klaroenen uit 1 zijn vervangen door 2 trommels en 1 schaar.

Ik vroeg naar én een trommel én een klaroen. Regel is dat men niet tweemaal een object plaatst met dezelfde verwijzing. De klaroen en trommel verwijzen naar dezelfde muzikant. We plaatsen ook geen knol en een spa bij een landbouwer. Daarom ook maar één leeuw. En aangekleed ziet het wapen er dan zo uit (r). Een Nassausche leeuw met een tak uit het wapen van Brummen in zijn klauwen.

Blazoenering

Om een wapen te duiden zonder grafische voorstelling heeft de heraldiek regels gesteld voor de be- omschrijving van een wapen. De blazoenering ofwel de beschrijving van mijn wapen is:

• Kepersgewijs doorsneden.
• A: in blauw twee gouden trommels met rode randen, zilveren huiden en zwarte touwen;
• B: in goud een geopende blauwe schaar.
• Helmteken: een uitkomende aanziende gouden leeuw, rood getongd en genageld, een omgekeerde gebladerde tak met vier vruchten, alles groen, in zijn rechter opgeheven klauw houdend.
• Dekkleden: blauw, gevoerd van goud.

Registratie familiewapens

Om het allemaal wat officiëler te maken en zich te wapenen tegen misbruik of duplicering is het zaak het wapen aan te geven. De adel zal dat doen bij De Hoge Raad van Adel, een adviesorgaan met een registrerende functie voor onder andere publiekrechtelijke- en familiewapens van de Nederlandse adel. Er zijn in geen eeuwen in Nederland adellijke wapens verleend. Enkele families (met wapen) zijn opgenomen of erkend in de Nederlandse adel. Zou zo’n familie geen wapen hebben -wat vooralsnog nooit voorgekomen- dan moet dat officieel schriftelijk aangevraagd worden bij de Koning.

De belangrijkste instanties voor de registratie en publicatie van familiewapens zijn:

• Nederlands Register Familiewapens (NRF): Dit register wordt beheerd door het Nederlands College Heraldiek (NCH), een onderdeel van de Nederlandse Genealogische Vereniging (NGV). Zij beoordelen of een wapen voldoet aan de heraldische regels en registreren zowel oude als nieuwe wapens.
• Wapenregister van de Hollandse Vereniging voor Genealogie ‘Ons Voorgeslacht’: Deze vereniging registreert familiewapens en publiceert deze in hun eigen register.
• Heraldische Wapenregisters in de Nederlanden (WAZAMAR): Een digitaal platform dat verschillende heraldische collecties en registers ontsluit.
• Fryske Rie foar Heraldyk (Fryske Akademy): Voor wapens met een specifieke Friese connectie.

Het CBG|Centrum voor familiegeschiedenis is in 2014 gestopt met het Wapenregister(het in opdracht ontwerpen/registreren), maar documenteert en ontsluit nog wel wapens via hun Heraldische Databank (HDB).

Waarom registreren?

Registratie biedt geen officieel wettelijk recht, maar geldt als een ‘publicatie’ en een vorm van kwaliteitscontrole. Het helpt bij het aantonen van het heraldisch recht (wie het wapen mag voeren) en voorkomt dat anderen hetzelfde wapen gaan voeren.

Lees ook

Bronnen afbeeldingen: Heraldisch bureau Nagtegaal, Stichting Nederlands Genootschap voor Heraldiek (NGH), Heraldische Databank, Wazamar, Wikipedia

Over heraldiek, ridders en soorten familiewapens