De onderdrukking van vrouwen overschaduwt iedere stamboom

De onderdrukking van vrouwen overschaduwt iedere stamboom

Op 8 maart is het Internationale Vrouwendag, en de aandacht hiervoor is anno 2026 helaas nog hard nodig. Tijdens het voorbereiden en schrijven van dit artikel heb ik regelmatig een pauze moeten nemen, want ik kan me hier behoorlijk kwaad over maken. Vrouwen hebben veel te danken aan feministen als Wilhelmina Drucker, Aletta Jacobs, Joke Smit, en Hedy d’Ancona. Maar na al die decennia zijn er in onze maatschappij nog steeds veel ongelijkheden.

Over vrouwenrechten en het feminisme is (gelukkig) al veel geschreven, dus dat zal ik laten. Maar wat mij intrigeert – en ook heel boos maakt – is dat de onderdrukking van de vrouw in iedere stamboom duidelijk te zien is. Om dit helder te krijgen, heb ik een opsomming gemaakt van de feiten waar onze voormoeders mee te maken hebben gehad.

Standaard achternaam van de vader

Allereerst over de herkomst van je achternaam: Vanaf het moment dat men achternamen ging gebruiken, werden kinderen vernoemd naar hun vader. In eerste instantie naar zijn voornaam, zoals Elisabeth Willemsdr (dochter van Willem) en Jan Pieterszoon (zoon van Pieter). Later werd dit standaard de achternaam van de vader, tenzij de moeder ongehuwd was.

Gelukkig is het sinds kort mogelijk om een kind ook de achternaam van de moeder te geven, en zelfs een combinatie van beide namen van de ouders.

De vrouw als ruilmiddel

In veel culturen (van het oude Mesopotamië tot het middeleeuwse Europa) was een dochter geen gezinslid met een eigen wil, maar een economisch ruilmiddel. Een vader huwelijkte zijn dochter uit aan een man die hij strategisch koos (voor land, vrede of geld). De vrouw had hierin geen stem. Zodra de transactie voltooid was, ging zij als “eigendom” over van vader op echtgenoot.

Kerkelijke functies

Het christendom versterkte de patriarchale structuren aanzienlijk: uitsluitend mannen bekleedden de priesterlijke autoriteit en de Eva-mythe bestempelde vrouwen als moreel zwakker. Daarbij is het priesterschap in de rooms-katholieke Kerk (en ook andere religies) voorbehouden aan mannen, omdat Jezus volgens de traditie alleen mannen als zijn twaalf apostelen koos. En omdat Jezus als man op aarde leefde, wordt de vertegenwoordiger ook als mannelijk gezien. De kerk ziet zichzelf gebonden aan dit voorbeeld. Daarom zijn pausen, bisschoppen en andere kerkleiders altijd een man.

Bijbelse interpretatie (Paulus): In conservatieve en evangelische stromingen wordt vaak verwezen naar de brieven van Paulus (o.a. 1 Timoteüs 2-3), waarin staat dat vrouwen niet mogen onderwijzen of heersen over mannen in de kerk, en dat een oudste/opziener een man moet zijn. Niet alle kerken hanteren deze regel. Binnen de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) en andere protestantse denominaties kunnen vrouwen wel predikant worden en leidinggevende functies bekleden. Vrouwelijke voorgangers zijn in die kringen geaccepteerd, maar de mannen hebben wel de meerderheid.

Heksenvervolgingen vrijwel altijd vrouw

Ten tijde van de heksenvervolgingen waren 80% van de slachtoffers vrouw. Men had namelijk de overtuiging dat vrouwen gevoeliger waren voor de duivel. (Valse) beschuldigingen werden direct als waarheid aangenomen, waartegen de vrouwen niets konden doen. De martelingen waren ongekend, waardoor de vrouwen – om de gruwelijke pijnen te stoppen – wanhopig een bekentenis deden. Daarom ben ik maar wat blij met het Heksenmonument.

Op doopaktes geen of halve vermelding van de moeder

Omdat veel van mijn voorouders uit het oosten van Nederland komen, heb ik inmiddels heel wat aktes uit die regio van de 17e en 18e eeuw verzameld. Het valt op dat de dominee de moeder op bepaalde doopaktes niet vermeldde, of haar alleen met haar voornaam noteerde. Zoals dit voorbeeld van de doopakte van mijn oudovergrootvader Berend ter Haghreijs in Rijssen, OV (1713). Klaarblijkelijk deed haar identiteit er niet toe, of de dominee was te lui.

Bij begraafinschrijvingen als ‘de huijsvrouw van’ of ‘diens vrouw’

De 17e- en 18e-eeuwse (DTB) begraafboeken vermelden getrouwde vrouwen (nagenoeg landelijk) vaak standaard als ‘de huijsvrouw van…. Alleen als een vrouw alleen was werd haar eigen naam vermeld. Zie hier een voorbeeld van de begraafinschrijving van mijn oudbetovergrootmoeder Hendrikjen Jans (16 okt 1750) in Kampen, OV waarbij zij staat vermeld als ‘diens vrouw’.

Bij ondertrouw geen moeder vermeld

In de ondertrouwregisters verscheen doorgaans alleen de naam van de vader; de moeder bleef onvermeld. Als beide ouders waren overleden, dan werd er genoteerd ‘ouders doot‘. De moeder verscheen pas in de registers wanneer de vader reeds was overleden. Kijk maar eens goed naar je eigen verzameling van ondertrouwaktes.

Medische hysterie

In de 19e eeuw gaven artsen mondige of eigenzinnige vrouwen vaak de diagnose ‘hysterie’ om hen de mond te snoeren. Vaders of echtgenoten plaatsten ‘lastige’ vrouwen in krankzinnigengestichten. De medische wetenschap werd gebruikt om vrouwelijke rebellie de kop in te drukken. Een vrouw die vocht voor haar rechten was in de ogen van de toenmalige artsen simpelweg ziek.

De verzuiling

Religie bepaalt al duizenden jaren wat de verhouding is tussen de man en vrouw. De verzuiling, waarbij de samenleving was opgedeeld in katholieke, protestantse, socialistische en liberale zuilen, versterkte traditionele rollenpatronen waarin de man de kostwinner was en de vrouw de huisvrouw, die samengingen met onderdrukkende factoren.

Vrouwen mochten geen scheiding aanvragen

Al duizenden jaren beschouwden talloze culturen de vrouw als het bezit van de man. Aristoteles beschreef de vrouwen zelfs als onvolledige mannen die rationeel inferieur zouden zijn. Vrouwen hadden daardoor geen zelfstandige juridische status en stonden onder het gezag van hun echtgenoot. Pas vanaf 1971 (!) werd de wet aangepast waarna vrouwen een echtscheiding konden aanvragen.

Vanaf dat moment was er nog maar één officiele reden nodig om te scheiden, namelijk duurzame ontwrichting van het huwelijk. Het was niet meer nodig om schuld of wangedrag te bewijzen. De resultaten waren duidelijk zichtbaar in de statistieken: vanaf 1960 stegen het aantal echtscheidingen van 5.672 naar bijna 26.000 in 1980, een stijging van 458 procent!

Scholing

Met scholing kregen meisjes alleen basisvaardigheden aangeleerd zoals naaien, koken, wassen en het huishouden, en werd hen verboden een academische opleiding te volgen. Het was Aletta Jacobs die in 1871 als eerste vrouw werd toegelaten aan de Rijksuniversiteit Groningen en daarmee de weg opende voor vrouwen die een universitaire opleiding wilde volgen (zie hier een krantenbericht).

Kiesrecht voor vrouwen

Het is al een schande dat het volk pas sinds 1917 kiesrecht kreeg – althans dan alleen nog de mannen vanaf 25 jaar. Het duurde echter daarna alsnog 3 jaar voordat de vrouwen mochten stemmen (zie hier een krantenbericht).

Jaren 1930 – ontslag bij huwelijk

In 1935 wijzigde de overheid de Lager Onderwijswet, waardoor alle trouwende onderwijzeressen voortaan hun ontslag kregen (zie hier een krantenbericht). In de praktijk gold dit niet alleen voor onderwijzeressen, maar voor alle beroepen. Pas in de jaren 1970 keerde dit en werd het – dankzij het feminisme – maatschappelijk geaccepteerd dat getrouwde vrouwen bleven werken.

Moeder is niet automatisch de ouder van het kind

Pas in 1937 (!) werd het kinderrecht aangepast: De moeder geldt voortaan automatisch als ouder van een kind, wat betekent dat er geen erkenning meer nodig is van een vader. Het ouderlijk gezag, dat voorheen bij de vader lag, komt nu bij beide ouders te liggen (kan je je voorstellen dat dat voorheen níet zo was?). (Zie hier een krantenbericht)

Onderbetaald in beroepen

Vrouwen werkten veel, maar zonder rechten, loon of erkenning; de samenleving beschouwde hun arbeid als ‘natuurlijk’ en onbetaald. Tijdens de industriële revolutie werd deze ongelijkheid nog meer zichtbaar: vrouwen die hetzelfde werk deden als de mannen werden standaard zwaar onderbetaald. De situatie is anno 21e eeuw verbeterd, maar nog lang niet gelijkwaardig t.o.v. de verdiensten van de mannen voor precies hetzelfde werk.

Eigen bankrekening openen

Vrouwen zijn eeuwenlang als handelingsonbekwaam beschouwd. Ze konden zonder handtekening van hun man geen bankrekening openen of een stofzuiger kopen op afbetaling. Pas in 1956 (!) schafte de overheid de wet af die getrouwde vrouwen handelingsonbekwaam maakte.

Het Vrouwenkorps en in het verzet

Dat de vrouwen ook heel goed in mannetje kunnen staan tijdens de oorlog blijkt wel uit het Vrouwenkorps, en de vele vrouwelijke verzetsstrijdsters in de Tweede Wereldoorlog.

Het zwakke geslacht

De term het zwakke geslacht voor vrouwen stamt uit een lange historische en culturele traditie, maar is gebaseerd op een eenzijdige definitie van kracht:

• Fysieke verschillen (spiermassa): Mannen hebben gemiddeld meer spiermassa, wat hen een voorsprong geeft in pure fysieke kracht.
• Historische en Bijbelse context: De term is diep geworteld in de geschiedenis en patriarchale structuren, waarin men vrouwen vaak als ‘zwakkere vaten’ omschreef.
• Ongelijke machtsverhoudingen: De omschrijving werd in stand gehouden door ongelijke machtsverhoudingen en onderdrukking, waarbij fysieke kracht gelijk werd gesteld aan superioriteit. 

Gelukkig hebben vrouwen aangetoond dat zij verre van het zwakke geslacht zijn:

• Lichamelijke fitheid en uithoudingsvermogen: Wetenschappelijk onderzoek (o.a. in Applied Physiology, Nutrition and Metabolism) toont aan dat vrouwen doorgaans fitter zijn dan mannen. Hun lichamen kunnen zuurstof sneller verwerken en hebben ze ook een beter uithoudingsvermogen, wat hen evolutionair gezien tot een zeer sterk geslacht maakt. 
• Overlevingskans: Vrouwen hebben biologisch gezien een streepje voor en leven gemiddeld langer dan mannen. Dit overlevingsvoordeel danken zij ook aan het hebben van twee X-geslachtschromosomen en het hebben van een wat sterker immuunsysteem. Bewijs daarvan is duidelijk te zien in de verzorgingstehuizen waar de verhouding man/vrouw gemiddeld 1:10 is.

Dus de term zwakke geslacht is een stigmatiserende en zwaar achterhaalde term, omdat de wetenschap uitwijst dat vrouwen op biologisch en fysiologisch vlak vaak juist het sterkere geslacht zijn.

Hebben mannen een minderwaardigheidscomplex?

Het gevoel dat de man de vrouw wil overheersen, is dat dan omdat die mannen een minderwaardigheidscomplex hebben? Omdat ze juist bang zijn voor de vrouwen en ze hen daarom minachten en respectloos behandelen? Draait het allemaal om hun angst?

Zoals je ziet wordt iedere stamboom overschaduwt door de onderdrukking van de vrouw. Ondanks alle vooruitgang dankzij onze voormoeders, is er in ieder geval nog genoeg werk aan de winkel.

De onderdrukking van vrouwen overschaduwt iedere stamboom