Bronvermeldingen – wat is goed, wat is fout?

De waarde van bronvermeldingen, wat is goed en wat is fout?

Onlangs vertelde iemand mij nogal boos dat hij geschrokken was dat zijn stamboom op Genealogie Online zo’n lage kwaliteitsscore kreeg. Hij was teleurgesteld in dit onterechte oordeel, want zijn stamboom was zijn levenswerk, juist gebaseerd op al zijn verzamelde bronnen. Heeft hij gelijk?

Als bronvermelding invoeren

Allereerst is het goed om weten dat het ‘oordeel’ van Genealogie Online puur kwantitatief is, dus gebaseerd op het aantal bronnen dat in de software is ingevoerd.

Daarbij is het belangrijk dat je een bronvermelding of verwijzing naar een archief niet in de notities moet typen, maar er een ‘feit’ van moet maken. In notities kunnen namelijk geen bronvermelding herkend worden. Logisch, want het is ‘losse tekst’.

Zoek dus in je softwareprogramma waar en hoe je bronvermeldingen als een feit kunt toevoegen. Het genealogieprogramma Centurial is volledig gebaseerd op bronvermeldingen en bewijsvoering. De Family Tree Builder van MyHeritage heeft een apart tabblad met ‘Vermeldingen’.

Bronvermeldingen in notities – niet doen

Rond 2005 was ik één van de eerste gebruikers van de Family Tree Builder. Of deze toen al de optie had om bronnen als feiten te vermelden weet ik niet, maar ik vond het programma best overweldigend. Daarom heb ik er destijds voor gekozen om notities te maken van de aktes die ik had gevonden en als screenshot opgeslagen op mijn computer.

Tot heden heb ik meer dan 5000 aktes verzameld waarbij ik in het profiel van die persoon een notitie heb gemaakt dat ik zijn geboorte-, huwelijks- of overlijdensakte heb gevonden. Op zich logisch, maar technisch gezien juist niet.

Omdat ik enkele jaren geleden er zelf ook achterkwam dat mijn score op Genealogie Online laag was, ben ik direct aan de slag gegaan. Inmiddels is mijn score 39%, en deze verhoogt iedere keer bij nieuwe upload. Ooit hoop ik de 95% te bereiken, maar dat kost natuurlijk veel tijd. In de tussentijd moet men genoegen nemen met de vele notities die ik bij de personen heb vermeld. Daarbij vermeld ik in ieder profiel ook een link naar mijn OneDrive waar alle aktes terug te vinden zijn.

Scala aan bronnen

Over wat voor soort bronnen hebben we het? Er zijn verschillende soorten in te voeren, zoals:

• Archiefnaam, locatie – b.v. Amsterdam, Utrecht, Rotterdam, BHIC
• FamilySearch – met vermelding van archief/register
• Open Archieven / Wiewaswie – algemene zoeksites
• Websites met online stambomen – gebouwd door andere stamboomhouders
• Smart Matches – gegenereerd door online software die koppelingen leggen
• Handmatig uit archief – dan met vermelding uit welk archief
• Familiair – eigen informatie / documenten uit de familie
• Aantekeningen van iemand (jezelf?) op een document

Betrouwbaarheid van de bronvermelding

Natuurlijk is het belangrijk dat (inhoud van) een bron correct is. Maar ook al is de bron twijfelachtig, vermelding ervan is noodzakelijk. Want een bronvermelding betekent niet dat die bron ook direct betrouwbaar is. Gradaties van bewijsvoering is:

• Niet gespecificeerd / Onbekend
• Onbetrouwbaar
• Schatting
• Dubieus
• Secundair
• Direct / Primair

Indien een akte uit het archief slecht leesbaar is, controleer dan de informatie via meerdere wegen. Een betrouwbare bron moet goed leesbaar zijn, want een misverstand door een oud handschrift is goed mogelijk.

Smart Matches

Smart Matches zijn zowel geliefd als gehaat. Je kunt er door geïnspireerd worden en veel aanknopingspunten vinden. Ook deze verwijzingen worden als bronvermelding gezien, want je hebt de informatie namelijk dáár vandaan. Maar hoe zit het als die informatie onzin is? Dan heb je wel aan je ‘plicht’ voldaan om de bron te vermelden (maar niet om je huiswerk te doen m.b.t. controle). Dan nog is het aan een ander om die bron op waarde in te schatten.

De eerste angel

En hier zit precies de angel: want veel mensen denken dat een bronvermelding een betrouwbare bron is, wat het bij stamboomonderzoek ook moet zijn omdat je met feiten werkt – die angel ligt dus ook nog eens in een grijs gebied. En andersom denkt men dat als er geen bronnen worden vermeld, de stamboom niet betrouwbaar is.

Echter zijn de toverwoorden ‘controleerbaarheid‘ en ‘onderzoeksproces‘. Bronvermeldingen maken de inhoud van een online stamboom controleerbaar. Daarbij zegt de hoeveelheid van die bronvermeldingen iets over het onderzoeksproces van de stamboomhouder.

Gedetailleerd bronnen vermelden

Belangrijk is wel dat de bronvermelding gedetailleerd genoeg is. Alleen verwijzen naar het ‘Archief Rotterdam’ is niet voldoende. Vermeld bij welk archief, register, Burgerlijke Stand, DTB-boek of collecties je het feit hebt gevonden, met een toevoeging van het inventarisnummer, aktenummer en folio. Dus hoe gedetailleerder je bronvermelding, des te geloofwaardiger, bij voorkeur ook met een permalink.

De tweede angel

En hier zit de tweede angel: Genealogie Online kan niet filteren op de gradatie van een bronvermelding – overigens geen enkel programma kan dat. Een vermelding van een bron is dat wat het is.

Zo werkt dat ook in boeken. Stel dat ik een boek schrijf over ‘911’ met achterin een overzicht van alle geraadpleegde bronnen. Wie zegt mij – en jou – dat mijn geraadpleegde bronnen de waarheid zijn? Bronvermeldingen zijn altijd een bron voor discussies.

En nog sterker: de internationale wetenschap lééft op discussies. Iedere professor, arts of wetenschapper die een studie publiceert met bronvermeldingen, zal collega’s hebben die a: twijfelen aan de waarde van de bronnen, en b: andere conclusies trekken. De Coronacrisis is daar een goed voorbeeld van.

Zo werkt het dus ook met bronvermeldingen bij stamboomonderzoek.

Kwaliteit van de bronvermeldingen

Je zou kunnen zeggen dat het vermelden van bronnen de kwaliteit van een publicatie verhoogt. Maar dit betekent dus niet dat de bronnen ook daadwerkelijk correct zijn. Het geeft wél aan dat de stamboomonderzoeker de tijd en moeite heeft genomen om zijn bronnen te vermelden in de software waarmee je mag aannemen dat hij serieus te werk gaat. Zijn onderzoeksproces deugt dus.

Om enkele situaties te schetsen:

• Frans bouwt zijn stamboom op de juiste feiten, maar vermeld niets daarvan in zijn software (hij bewaart alles in ordners of als screenshots op zijn computer).
• Andries bouwt zijn stamboom door van alles bij elkaar te verzinnen, vermeldt wel wat bronnen, maar zijn niet correct noch compleet.
• Wim bouwt zijn stamboom gebaseerd op feiten uit de juiste bronnen, en vermeldt deze op de juiste manier in zijn softwareprogramma.

Het zal duidelijk zijn dat Wim het braafste jongetje van de klas is en de Andries er een potje van maakt. Maar Frans kan daarentegen best een geloofwaardige stamboom hebben opgezet, alleen heeft hij de bronnen niet (correct) in zijn software vermeld.

Genealogie software

Verschillende genealogische programma’s hanteren vaak hun eigen gradatie om de kwaliteit van een bronvermelding/citaat weer te geven. Deze zijn lang niet altijd conform de GEDCOM 5.5.5 standaard. Volgens de GEDCOM 5.5.5 standaard wordt de kwaliteit (QUAY) van een bronvermelding/citaat weergegeven met een waarde van 0, 1, 2 of 3.

Dat is dus wel iets om rekening mee te houden wanneer er export/import van GEDCOM bestanden plaatsvindt tussen verschillende genealogische programma’s. Wanneer je gebruik maakt van even welke gradatie voor de kwaliteit van een bronvermelding/citaat is het voor een bezoeker van jouw website lang niet altijd duidelijk wat het verschil is tussen bijvoorbeeld 0, 1, 2 of 3. (Met dank aan Rob Severijns)

Conclusie

De waarde van bronvermeldingen wat goed en wat fout is, is alleen te bepalen als je leert welke bron je wel en niet kunt vertrouwen. En dan nog kunnen situaties discutabel zijn. De score van Genealogie Online moet gezien worden als een kwantiteitscore voor het onderzoeksproces, maar geeft géén inhoudelijk oordeel.

Lees ook

De waarde van bronvermeldingen, wat is goed en wat is fout?