Verborgen Verleden – Freek Bartels

Musicalster Freek Bartels gaat in een aflevering van Verborgen Verleden (2025) op zoek naar zijn voorouders en familiegeschiedenis.

Ondanks dat Freek Bartels opgroeide in een veilig en liefdevol Tilburgs gezin waar zijn Molukse wortels aanvankelijk nauwelijks een rol speelden, voelde hij een groeiende noodzaak om de verzwegen en traumatische geschiedenis van zijn moeders kant eindelijk te doorgronden.

Tijdens zijn reis ontdekte hij dat zijn voorouders hoofdrolspelers waren in een “aaneenschakeling van gevechten” die varieerden van fel verzet tegen de koloniale overheersing tot het overleven van gruwelijke jappenkampen. Deze duik in zijn verleden confronteerde hem met de rauwe werkelijkheid achter de schaarse familieverhalen. Daarom is Freek met een nieuwe blik naar zijn eigen identiteit gaan kijken, met als resultaat dat hij zichzelf nu beter begrijpt.

De oorlogservaringen van zijn grootouders

Hij wil ook begrijpen hoe zijn opa en oma de heftigheden van de oorlog in Indonesië hadden meegemaakt. Hij wist dat zijn opa bij de marine zat en in een jappenkamp had gezeten, maar de details ontbraken. En waarom werd er thuis nooit over de oorlog in Indonesië gesproken?

De motivatie voor de overtocht naar Nederland

Waar kwam de keuze van zijn opa vandaan om naar Nederland te gaan? Kwam dit voort uit een diep persoonlijk gevoel van verbondenheid met Nederland, of was het puur een zakelijke keuze voor een beter leven voor zijn gezin? Freek hoopt dat de zoektocht verder gaat dan alleen het vinden van namen en jaartallen; hij wil de geschiedenis van zijn voorouders echt gaan voelen.

Overzicht van zijn Molukse voorouders

• Overgrootouders (Generatie 3): Elisa Rebok x Salomina Manusama (ouders van Anthony). Isai (Isak) Poetiray x Regina Helena Peters (ouders van Asnat).
• Betovergrootouders (Generatie 4): Abraham Poetiray en zijn echtgenote (naam niet genoemd), de grootouders van Asnat.
• Oudvaders (Generatie 5): Anthony Rebok (voorvader aan de kant van opa Anthony). Hij was een kapitein en aanvoerder van de opstandige burgerij op Saparua. Hij streed in 1817 samen met de volksheld Thomas Matulessi (Pattimura) tegen het Nederlandse bewind. En Zacharias Poetiray (geboren in 1798 op Saparua). Hij werkte als “nagelschrijver” (kruidnagel-administrateur) in het Fort Duurstede op Saparua.
• Oudgrootvaders (Generatie 6): Zacharias Poetiray (geboren rond 1775 op Saparua) x Amelia Amar. Zacharias was sergeant bij de burgerij, een soort burgerwacht.
• Oudovergrootvader (Generatie 7): Pieter Lessi Manuaya (later Poetiray genoemd). Hij werd rond 1750 geboren op het eiland Haruku en trok aan het eind van de 18e eeuw naar Saparua. Vanwege zijn verdiensten voor de Nederlanders werd hij een vrijburger (“bogor”) en veranderde hij zijn naam in Poetiray. Zijn oorspronkelijke naam, Lesim Manu, betekent “een vogel die hoog of ver kan vliegen”.

Het litteken van zijn opa Anthony Rieboch

Opa Anthony was een man van weinig woorden, maar zijn lichaam vertelde een heroïsch verhaal door een groot litteken op zijn rug. Tijdens de Tweede Wereldoorlog diende hij als boordschutter (gunner) bij de marineluchtvaartdienst, een van de gevaarlijkste posities aan boord van een gevechtsvliegtuig. In 1942 overleefde hij op wonderbaarlijke wijze een vliegtuigongeluk waarbij drie van zijn collega’s omkwamen.

Terwijl hij nog herstelde van zijn verwondingen in het ziekenhuis, werd hij door de Japanners gevangengenomen waarna hij als dwangarbeider aan de beruchte Birma-spoorweg moest werken. Ondanks de verschrikkingen in talloze jappenkampen en een zwaar Amerikaans bombardement in 1944, bleef hij vechten voor zijn leven. Na de oorlog maakte hij de bewuste en trotse keuze voor de Nederlandse nationaliteit, gedreven door zijn vaderlandsliefde en de wens om zijn kinderen een Nederlandse opvoeding te geven.

Zacharias Poetiray, de administrateur

Zacharias Poetiray, de overgrootvader van Freeks oma Asnat, leidde een leven dat scherp contrasteerde met dat van Freeks andere voorouders. Want terwijl andere familieleden tegen de Nederlanders vochten, koos Zacharias voor een carrière binnen het koloniale systeem als “nagelschrijver”. In deze rol was hij verantwoordelijk voor de nauwkeurige administratie van de kostbare kruidnageloogst en de specerijenhandel in Fort Duurstede. Hij was een man van orde en regelmaat die zich opwerkte tot de maatschappelijke bovenlaag van de Molukse samenleving.

Het is een bizar historisch toeval dat hij binnen de muren van het fort aan het werk was voor de Nederlanders, precies in de periode dat zijn aangetrouwde familieleden het fort van buitenaf aanvielen.

Anthony Rebok eindigde aan de galg

Zijn oudvader Anthony Rebok, die leefde in de vroege 19e eeuw. Hij was het tegenovergestelde van een loyale dienaar van het Nederlandse bewind. Als kapitein en aanvoerder van de burgerij op Saparua, koos hij in 1817 de kant van de beroemde volksheld Thomas Matulessi (Pattimura). Samen voerden zij een felle en bloedige strijd tegen de Nederlandse onderdrukkers, waarbij ze zelfs het strategische Fort Duurstede veroverden.

Anthony Rebok was een man van actie die bereid was alles op te offeren voor de onafhankelijkheid van zijn volk. Zijn moed werd hem echter fataal: hij werd door de Nederlanders gevangengenomen en wegens zijn rol in de opstand ter dood veroordeeld. Hij eindigde zijn leven aan de galg bij Fort Victoria, waarmee hij een blijvend symbool werd van het Molukse verzet.

Pieter Lessi Manuaya verliet zijn geboortedorp

De geschiedenis van de familie Poetiray begint bij Pieter Lessi Manuaya, die rond 1750 op het eiland Haruku werd geboren. Hij is de verst gevonden voorouder op de Molukken. Pieter was een man die letterlijk zijn eigen pad koos. Hij verliet zijn geboortedorp en brak met de Adat (lokale cultuur en leefregels) om op Saparua een nieuw leven op te bouwen. Door zijn verdiensten voor de Nederlanders kreeg hij de status van vrijburger (bogor), een positie die hem buiten de traditionele dorpsstructuren plaatste.

Pieter veranderde zijn naam in Poetiray, vermoedelijk vanwege een witte vlek op zijn gezicht (Poeti, of Puti, betekent wit). Zijn oorspronkelijke naam, Lesim Manu, betekende “een vogel die hoog of ver kan vliegen”. Dit bleek een profetische naam voor de man die de basis legde voor een bloedlijn die generaties later de oversteek naar Europa zou maken.

Molukse naamvariaties

De familienaam Riboch komt ook voor met de variaties Ribock en Rhebok. Op de Molukken maken familienamen deel uit van een eeuwenoude traditie. Veel van deze namen vinden hun oorsprong in de bahasa tanah, de oorspronkelijke lokale talen van de eilandengroep. De betekenis van een familienaam kan uiteenlopen: sommige verwijzen naar een beroep of maatschappelijke functie van een voorouder, andere naar de plaats van herkomst of het gebied waar een familie woonde.

Vooral het trauma van zijn opa Anthony, dat de “James Bond-achtige” verhalen over zijn litteken de harde werkelijkheid waren. En het feit dat de oorspronkelijke naam van zijn voorouder Pieter een symbool lijkt voor de uiteindelijke reis van zijn familie naar Nederland, maakt diepe indruk op hem. Een opvallende verrassing is de geografische ontdekking op Saparua: de erven van de families Poetiray en Riboch lagen direct naast elkaar, enkel gescheiden door een klein riviertje.

In tegenstelling tot veel andere Molukse gezinnen, kwamen Freeks voorouders al in 1949 naar Nederland. Zij behoorden tot een bevoorrechte groep die door hun Nederlandse opvoeding en status gelijkgesteld was aan Europeanen.

Freek heeft nog véél meer voorouders!

In de aflevering van Verborgen Verleden worden slechts enkele voorouders uitgelicht, maar Freek heeft er natuurlijk nog véél meer! Want alleen al op de generatielijn van de grootouders van zijn oudovergrootvader Pieter Lessi Manuaya heeft Freek nog 511 andere voorouders. En omdat alle generaties bij elkaar optellen, zijn er vanaf ca. het jaar 1650 nog duizenden voorouders te onderzoeken.

Omdat er vanaf het begin van de 17e eeuw al veel archieven toegankelijk zijn, is er over deze generaties met gemak nog véél meer informatie te vinden. Dus…

Beste Freek,
Als je nog meer wilt weten over je familiegeschiedenis, dan help ik je graag verder met het ontdekken van nieuwe verhalen over je voorouders.

Verborgen Verleden – de voorouders van musicalster Freek Bartels – Bekijk hier de aflevering en hier