De spekslagers uit Beugen

De spekslagers uit Beugen

Tijdens het onderzoek naar mijn familie kwam ik een familietak tegen die meer dan zes generaties en 200 jaar lang het beroep van vee- en vleeshandelaar in Beugen heeft doorgegeven. Daarnaast zijn ze actief in het (openbaar) bestuur en in de 19e eeuw behoort de familie tot de elite van dit dorp.

Staat en Inventaris

De eerste documentatie over het familiebedrijf vond ik in een schepenakte uit 1748. Jasper Artz (1721-1779) trouwt in 1748 met Joanna Ebben. Zij overlijdt echter nog geen maand na hun huwelijk en Jasper hertrouwt korte tijd later met Petronella Thomassen. Hij laat dan een Staat en Inventaris opmaken van zijn bezittingen.

Jasper had een huijs met aangeleegen land, groot ongeveer eenen morgen staande en geleegen onder den Dorpe Beugen. Al zijn bezittingen worden in detail in vier pagina’s beschreven: o.a. een bed getaxeert op de summa van 12 guldens, een half douzijn tinne lepels en een spiegel getaxt op 15 stuivers. Daarnaast wordenook al zijn kleren opgesomd: o.a. ondermutsen, hemden, trekmutsen, kantschoenen, rijglijven, neusdoeke en een stroohoet.

Verder wordt uit dit document ook duidelijk dat Jasper niet alleen landbouwer is, maar ook in vee handelt, ook al ver buiten de regio, en dat hij hier goed aan verdient. Hij had flink wat contant geld (gereede penningen eene somma van tweehonderd en vijfftig guldens) en verschillende vorderingen voor vee/vlees uitstaan. Hij heeft niet alleen geld voor een koeij tegoed van zijn broer Peeter Aarts uit Sint Anthonis maar ook 30 guldens van Pieter Berkel te Delft weegens een restant der coopspenning van een koeij.

Het Vrijthof in Beugen

Alleen via Jaspers zoon Arnoldus Artz (1752-1838) gaat de Arts-Ardts-Artz naam door in deze familietak. Hij trouwt in 1773 met Sibilla en zij nemen het landbouw- en veehandelsbedrijf in Beugen over. Arnoldus is daarnaast raadslid van dit dorp. Ze wonen in een boerderij naast de kerk in het centrum van Beugen met de naam het Vrijthof. Het Vrijthof wordt al in 1593 in een schependocument genoemd als de vrithof vlakbij de custerij.

Het lijkt erop dat ze hier dan nog alleen het gebied naast de kerk bedoelen en nog niet zozeer een huis of boerderij op het Vrijthof. Later kom ik de boerderij wel vaker tegen als een huijs ende moeshoff op den Vrijftoff. In 1785 kom ik een akte tegen waarin staat dat de weduwe van Jasper Arts op het Vrijthof woont. De boerderij zou rond 1625 gebouwd zijn en staat er nog steeds in deels originele staat. De boerderij is te zien op een tekening van Beugen die rond 1750 is gemaakt: links van de kerk achter de vijver.

Het gaat goed met het spekslagerbedrijf

Arnoldus en Sibilla krijgen elf kinderen waarvan vier zonen de familienaam (Ardts, Arts en Artz) voortzetten zowel in Beugen als in Duitsland en Amerika. De oudste zoon Antoon Ardts (1779-1853) blijft in Beugen, trouwt met Jantje Huibers en neemt het bedrijf van zijn vader over. Jantje Huijbers is de dochter van Hubert Huijbers, destijds eigenaar van brouwerij de Lelie in Beugen. Antoon Ardts breidt het familiebedrijf verder uit tot een winstgevende onderneming.

Als Antoon overlijdt in 1853 laat hij een groot vermogen na. Het grootste gedeelte bestaat uit de vele onroerende zaken die hij bezat. Naast huis, schuur, erf en boomgaard zijn er vele stukken bouwland, weiland, hooiland en dennenbosch, bij elkaar zo’n 40 hectaren. Daarnaast nog heel wat roerende goederen zoals de meubelen, het vee, de landbouwgereedschappen, het hooi en stroo, de granen, de veldvruchten en het spek. Tot slot is de spekslagerij nogal wat geld waard en wordt apart genoemd als vorderingen ter zake der spekslagersaffaire.

Antoon en Jantje krijgen twaalf kinderen waarvan de twee zonen Jasper Ardts (1811-1895) en Hubert Ardts (1812-1886) de familienaam voortzetten. Jasper Ardts wordt midden in de Franse Tijd geboren als Jaspere Arts. Zijn geboorte is vastgelegd in een mooie handgeschreven acte de Naissance door ‘Jacque Daamen maire de Beugen Canton de Boxmeer Departement des Bouches Du Rhin’. Jasper wordt ingeschreven als ‘Jaspere, d’un enfant male de Jeanne Huijbers epouze de Antoin Arts’.

Jasper neemt het familiebedrijf over

Jasper trouwt in 1853 met Maria Jansen en neemt het familiebedrijf over. Het blijft goed gaan met het bedrijf. Er is altijd een grote voorraad vlees die wordt aangevuld door de vele kleine boeren in het dorp. Ze exporteren naar Duitsland, België en zelfs kloosters in Frankrijk. Net als zijn grootvader is Jasper actief in de politiek: hij is meer dan 25 jaar wethouder in Beugen. Jasper laat zich met zijn vrouw rond 1875 fotograferen bij de bekende fotograaf Wilhelm Ivens in Nijmegen. In die tijd deden alleen de rijkere mensen dit bij slechts een paar ateliers in de grote steden op zogeheten carte de visite formaat. 

Jaspers jongere broer Hubert Ardts trouwt met Johanna Loefen en begint een eigen boerderij en slagersbedrijf aan de Rijkevoortseweg net buiten het dorp. Zijn zoon Chris Ardts (1860-1935) neemt het bedrijf van zijn vader over. Ook dit bedrijf doet het goed; halve varkens worden met paard en kar vervoerd tot aan Brussel en Kevelaer. Kleindochter Truus Ardts (1917-2013) herinnerde zich nog goed hoe de hammen en worsten werden gerookt in de gewelfde rookkelder onder de boerderij. De rook werd opgewekt door natte spaanders van beukenhout en kruiden te stoken en vervolgens werden de hammen, het spek en de worsten hier opgehangen en werd de ruimte afgesloten.  

Jaspers zoon Arnold Ardts (1858-1943) neemt het familiebedrijf en boerderij het Vrijthof over. Hij trouwt in 1898 met Johanna van Vught. Ook zij laten zich fotograferen door atelier Ivens in Nijmegen. Ze krijgen acht kinderen: hun zoon Harrie Ardts (1904-1996) neemt het familiebedrijf later weer over.

Bestuurselite van Beugen

Antoon Ardts (1855-1928), een andere zoon van Jasper en Maria, volgt van 1868 tot 1872 de cours commercial et industriel aan het bisschoppelijk college in Roermond. Antoon wordt bestuurder bij verschillende bedrijven en organisaties. Hij wordt in 1899 gekozen tot voorzitter van de Boerenbond in Beugen en later in 1907 wordt hij lid van het hoofdbestuur van de Noordbrabantsche Christelijke Boerenbond (NCB).

In die tijd wordt ook de plaatselijke boerenleenbank opgericht waarvan Antoon de eerste directeur wordt. In 1906 wordt de handkrachtzuivelfabriek vervangen door de coöperatieve stoomzuivelfabriek Cunera. Zowel de gemeente als de bank steken hier veel geld in. En je raadt het al – Antoon wordt verkozen tot de eerste bestuursvoorzitter van deze fabriek. Hij is ook degene die op 15 september 1905 een vergunning aanvraagt bij de gemeente voor een boterfabriek.

Een aantal jaren later wordt Antoon ook benoemd in het bestuur van de Zuid-Nederlandse Zuivelbond (ZNZ), waarbij de Beugense Zuivelfabriek was aangesloten. En in 1913 wordt hij bestuurslid van de Federatie Nederlandsche Zuivelbonden.

Antoon zit daarnaast in de raad van toezicht van de Bond van Vereenigingen ter bevordering van den eerlijken handel in landbouw- en veeteeltproducten. En tot slot is Antoon ruim 20 jaar lid van de Provinciale Staten van Noord-Brabant (1907-1927).

De bestuurselite van het dorp

De Ardts familie had de nodige invloed in het alledaagse leven rond Beugen in de 19e eeuw. De familie wordt dan ook genoemd in het boek Rooms, rijk of regentesk: elitevorming en machtsverhoudingen in oostelijk Noord-Brabant circa 1810-1914 van Maarten Duijvendak. De Ardts familie vormt samen met enkele andere boerenfamilies, de molenaarsfamilie, een brouwer en enkele caféhouders en winkeliers de bestuurselite van het dorp. Ze komen als dorps-sociëteit van Beugen regelmatig bij elkaar.

De broers Arnold en Antoon en hun neef Chris Ardts staat op een foto van deze dorps-sociëteit rond 1895 (zie foto bovenaan dit artikel). Arnold Ardts staat in het midden vooraan precies tussen de zes zittende personen. Zijn broer Antoon Ardts staat als derde van rechts met sigaar met rechts van hem Chris Ardts.

Er wonen tot op de dag van vandaag nog steeds Ardts nakomelingen in het Vrijthof in Beugen. Inmiddels is de boerderij omgebouwd tot woonhuis en is er een groepsaccommodatie aanwezig met de naam Het Vrijthof.

De spekslagers uit Beugen