Help, bij welk archief moet ik in Duitsland zijn?
Uit onze enquête naar stamboomonderzoek in Duitsland blijkt dat veel onderzoekers moeite hebben met het vinden van het juiste archief. Vaak is niet duidelijk welke bron bij welk archief bewaard wordt.
Om iets meer duidelijkheid te verschaffen voor je onderzoek in Duitsland, hebben we hieronder een klein overzicht opgesteld. Hopelijk kan dit overzicht je al een eindje op weg helpen.
Type bron
Het uitgangspunt in dit overzicht is het type bron. Per bron wordt korte informatie over deze bron gegeven. Vervolgens wordt uitgelegd waar je deze kan vinden. Soms volgt ook nog extra informatie waar je op kan of moet letten, bijvoorbeeld voor het digitaal raadplegen van de bron. Om meer over een bron te weten te komen, klik je een van onderstaande bronnen aan, waarna de informatie over de bron wordt geopend.
Burgerlijke stand
De burgerlijke stand werd in het Groothertogdom Baden in 1870, in het Koninkrijk Pruisen in 1874 en in de rest van het Duitse Keizerrijk in 1876 ingevoerd en wordt Personenstand genoemd. Tussen 1798 en 1874 bestond er in de grensregio met Nederland en België, in de zogeheten Rheinprovinz en de Beierse Palts, ook al een burgerlijke stand, die wordt Zivilstand genoemd.
De originelen van de burgerlijke stand – de Hauptregister of Erstbücher – kan je vinden bij een Stadtarchiv of bij een Gemeindearchiv. Ga altijd eerst na onder welke huidige stad of gemeente een voormalige stad of gemeente valt. Duitsland kent, net als België, een onderscheid tussen steden en gemeenten.
De dubbelen van de burgerlijke stand – de Nebenregister of Zweitbücher – kan je in veel gevallen vinden bij een Landesarchiv.
LET OP: het digitaal raadplegen van de akten van de burgerlijke stand kan op verschillende manieren. In de eerste plaats kan je in West-Duitsland vaak terecht op de website van een Landesarchiv. Daarnaast zijn de akten van de burgerlijke stand soms ook op FamilySearch of Ancestry te vinden.
LET OP: indien de akten van de burgerlijke stand niet digitaal te raadplegen zijn, kan je het beste het betreffende Stadt- of Gemeindearchiv aanschrijven of ze (vaak tegen betaling) scans van de akten van de burgerlijke stand kunnen toesturen. Soms is er geen duidelijk Stadt- of Gemeindearchiv aanwezig. Het kan zijn dat de akten van de burgerlijke stand dan worden bewaard bij het archief van de Kreis waar de stad of gemeente deel van uitmaakt, een zogeheten Kreisarchiv. Is er ook geen Kreisarchiv, neem in dat geval contact op met de dienst burgerlijke stand (Standesamt) of dienst burgerzaken (Bürgerservice). Omdat de medewerkers niet altijd even kundig zijn, is het belangrijk dat je vraagt naar scans of kopieën van de originele akten van de burgerlijke stand, anders kan het zijn dat je slechts een uittreksel ontvangt.
Kerkboeken
Kerkboeken kwamen in Duitsland rond ongeveer 1600 in zwang, hoewel er zeker oudere exemplaren bestaan. Kerkboeken zijn de bevolkingsadministratie van een parochie of kerkgemeente en worden tot op de dag van vandaag bijgehouden. Kerkboeken worden in Nederland en België ook wel parochieregisters of DTB-boeken genoemd.
De protestantse kerkboeken kan je vinden bij een Landeskirchliches Archiv.
De katholieke kerkboeken kan je vinden bij een Bistumsarchiv.
LET OP: het digitaal raadplegen van de kerkboeken kan op verschillende manieren. De katholieke kerkboeken zijn grotendeels gratis te raadplegen via Matricula Online, maar ook tegen betaling op Archion of Ancestry. De protestantse kerkboeken zijn vaak alleen tegen betaling op Archion of Ancestry te raadplegen. Daarnaast kan je de kerkboeken uit Nordrhein-Westfalen ook vinden op de website van het Landesarchiv Nordrhein-Westfalen. Verder kan je een hoop kerkboeken op FamilySearch vinden.
LET OP: indien de kerkboeken niet digitaal te raadplegen zijn, kan je het beste het betreffende Landeskirchliches Archiv of Bistumsarchiv aanschrijven of ze (vaak tegen betaling) scans van inschrijvingen in de kerkboeken kunnen toesturen.
Bevolkingsregisters
Bevolkingsregisters worden in Duitsland meestal Melderegister of Einwohner(melde)karteien genoemd. Het verschilt van plaats tot plaats wanneer er werd begonnen met de aanleg van deze registers, maar over het algemeen kan je deze vanaf ongeveer 1900-1920 terugvinden.
De Melderegister of Einwohner(melde)karteien kan je vinden bij een Stadtarchiv of Gemeindearchiv. Ga altijd eerst na onder welke huidige stad of gemeente een voormalige stad of gemeente valt. Duitsland kent, net als België, een onderscheid tussen steden en gemeenten.
LET OP: de Melderegister of Einwohner(melde)karteien zijn zelden gedigitaliseerd. Je kan het betreffende Stadt- of Gemeindearchiv aanschrijven of ze (vaak tegen betaling) scans van inschrijvingen in deze registers kunnen toesturen. Soms is er geen duidelijk Stadt- of Gemeindearchiv aanwezig. Het kan zijn dat de Melderegister of Einwohner(melde)karteien dan worden bewaard bij het archief van de Kreis waar de stad of gemeente deel van uitmaakt, een zogeheten Kreisarchiv.
MEER WETEN? In dit artikel lees je meer over de bron “bevolkingsregisters”.
Kirchenbuchduplikate / Zweitschriften der Kirchenbücher
Om vanaf ongeveer 1800, bij gebreke van een burgerlijke stand, toch de bevolkingsadministratie bij te kunnen houden, werden parochies en kerkgemeenten in bepaalde vorstendommen verplicht zogeheten Kirchenbuchduplikate of Zweitschriften der Kirchenbücher bij te houden. Deze registers zijn vaak vollediger en uitvoeriger dan de originele kerkboeken.
De Kirchenbuchduplikate en Zweitschriften der Kirchenbücher kan je vinden bij een Landesarchiv.
LET OP: veruit de meeste Kirchenbuchduplikate en Zweitschriften der Kirchenbücher zijn digitaal te raadplegen. Raadplegen kan soms via de website van een Landesarchiv, zoals het Landesarchiv Nordrhein-Westfalen of Landesarchiv Baden-Württemberg. In andere gevallen kan je deze registers tegen betaling via Ancestry raadplegen.
MEER WETEN? In dit artikel lees je meer over de bronnen “Kirchenbuchduplikate” en “Zweitschriften der Kirchenbücher”.
Stukken van een stads- of gemeentebestuur
Stukken die je zoal in het archief van een stads- of gemeentebestuur in Duitsland kan vinden, zijn akten van de burgerlijke stand, bevolkingsregisters (Melderegister), kadaster (Grundbuch), doodsbriefjes (Todesbescheinigungen, Totenscheine), militieregisters (Musterungsliste), gemeenteraadsnotulen, lokale rechtspraak uit het ancien régime en (bouw- en drank)vergunningen.
De archieven van een stads- of gemeentebestuur kan je vinden bij een Stadtarchiv of Gemeindearchiv. Ga altijd eerst na onder welke huidige stad of gemeente een voormalige stad of gemeente valt. Duitsland kent, net als België, een onderscheid tussen steden en gemeenten.
LET OP: buiten de burgerlijke stand zijn de stukken van een stads- of gemeentebestuur zelden gedigitaliseerd. Zorg ervoor dat je eerst weet welke specifieke informatie je zoekt en in welke bron deze informatie te vinden is. Vervolgens kan je een Stadt- of Gemeindearchiv aanschrijven met de vraag of ze (vaak tegen betaling) scans van een pagina of inschrijving in de betreffende bron kunnen sturen. Soms is er geen duidelijk Stadt- of Gemeindearchiv aanwezig. Het kan zijn dat de stukken van een stads- of gemeentebestuur dan worden bewaard bij het archief van de Kreis waar de stad of gemeente deel van uitmaakt, een zogeheten Kreisarchiv.
LET OP: wil je weten welke bronnen er allemaal in het archief van een specifiek stads- of gemeentebestuur te vinden zijn, ga dan op zoek naar een inventaris – Findbuch genoemd – ervan. Soms kan je deze op een archiefportaal, zoals Archive in Nordrhein-Westfalen of Arcinsys Niedersachsen und Bremen vinden, in andere gevallen kan je bij een Stadt- of Gemeindearchiv vragen of ze je deze in PDF of Excel kunnen toesturen.
Stukken van een parochie of kerkgemeente
Stukken die je zoal in het archief van een parochie (katholiek) of kerkgemeente (protestants) kan vinden, zijn kerkboeken, vormsel- en communieboeken, zielen- of status animarumregisters, dagboeken van de parochie of kerkgemeente, kerkrekeningen en notulen van de vergadering van het kerkbestuur.
De archieven van een parochie kan je vinden bij een Bistumsarchiv.
De archieven van een kerkgemeente kan je vinden bij een Landeskirchliches Archiv.
LET OP: buiten de kerkboeken zijn de stukken van een parochie of kerkgemeente zelden gedigitaliseerd. Zorg ervoor dat je eerst weet welke specifieke informatie je zoekt en in welke bron deze informatie te vinden is. Vervolgens kan je een Bistumsarchiv of Landeskirchliches Archiv aanschrijven met de vraag of ze (vaak tegen betaling) scans van een pagina of inschrijving in de betreffende bron kunnen sturen.
LET OP: wil je weten welke bronnen er allemaal in het archief van een specifieke parochie of kerkgemeente te vinden zijn, ga dan op zoek naar een inventaris – Findbuch genoemd – ervan. Soms kan je deze op een archiefportaal, zoals Archive in Nordrhein-Westfalen of Arcinsys Niedersachsen und Bremen vinden, in andere gevallen kan je deze op de site van een Bistumsarchiv of Landeskirchliches Archiv vinden of kan je deze vragen of ze je de inventaris in PDF of Excel kunnen toesturen.
Hopelijk helpt dit artikel je goed op weg voor je stamboomonderzoek in een achief in Duitsland.
Lees ook
Help, bij welk archief moet ik in Duitsland zijn?
Zoek op Yory.nl