Confessieboeken met verhoren en veroordelingen

oude rechtspraak

Yolanda Lippens

Oprichter en eigenaar van Yory

met bron

Confessieboeken met verhoren en veroordelingen

Omdat je zoveel informatie uit de oude rechtspraak archieven kunt halen, wil ik ook graag de confessieboeken aanreiken.

Wat zijn confessieboeken?

In de 16e en 17e eeuw werden in de confessieboeken de verhoren en veroordelingen genoteerd van verdachte personen. Dit gold zowel voor kleine als zware misdrijven, de boeken bevatten dan ook een brede diversiteit aan vergrijpen. Niet alleen het misdrijf werd omschreven, maar ook de straf die het gevolg was.

Van kleine tot grote misdaden

Zodra iemand verdacht werd van diefstal, bedreiging, geweld, overspel, dronkenschap, valsspelen, zedendelicten, vechtpartijen, bedelarij, smokkel, moord, zakkenrollen en zelfs belasting ontduiken moesten ze bij de Schout en Schepenen verschijnen. In die tijd waren dit de politieagenten, maar dan met veel bredere taken dan tegenwoordig.

Als iemand schuldig werd bevonden – en dat proces verliep in die tijd niet altijd eerlijk – kreeg de persoon een straf. Dit kon een geldboete zijn, straatverbod, (tijdelijke) werkschorsing of verbanning uit de stad. Maar het kon nog erger met opsluiting, lijfstraffen, dwangarbeid en uiteindelijk de doodstraf. De verdachten waren veelal mensen uit de lagere sociale klassen, immigranten en tijdelijke ‘passanten’.

‘Een goede bekentenis is beter dan een slecht excuus.‘
– Jean Hamon, Frans auteur (1617-1687)

Wat staat er in de confessieboeken?

In deze boeken beschreven de Schout en Schepenen het proces van de verhoring en de confessie van de verdachte. In het begin van de 16e werden alleen de naam en straf genoteerd, maar begin 17e eeuw werden de verslagen gedetailleerder vastgelegd. Vaak waren er meerdere dagen van verhoor, waardoor een naam vaker kan voorkomen.
Wat je zoal kunt terugvinden:

Naam (en alias) van de verdachte of betrokkenen (getuigen, medeplichtigen)
Leeftijd en herkomst van de verdachte
Datum van het verhoor

Als een verhoor uitgebreid is genoteerd, staan deze gegevens er vaak ook in vermeld:

Beroep van de verdachte
Beschrijving van de aanklacht
Uitgebreide getuigenverklaringen met naamsvermelding
Feiten zoals de locatie, tijdstip en omstandigheden van het delict
Motief van de verdachte
Het uiteindelijke vonnis (in de marge beschreven)

Zoals je kunt zien op de bovenstaande afbeelding zijn de handschriften vaak lastig te ontcijferen. Maar omdat er meerdere Schouten de confessieboeken bijhielden, is er ook veel variatie.

Een voorbeeld: Claes Oene

In de confessieboeken heb ik (nog) geen voorouders gevonden, maar wel van ene Claes Oene. Aangezien mijn voorouders van de van Eunen tak een herkomst hebben als ‘van Oene’, vond ik dit een leuk voorbeeld. Wat heeft hij misdaan?

Bron: Confessieboek Stadarchief Amsterdam, 19 augustus 1651

In de marge: 3 iaeren gebannen
Claes Oene van Lockeren backer gesel out 23 iaeren
weesende backerskneght in ´t gasthuijs bekent in het
verbandthuijs bij naght wel emmers met swaer
bier te hebben steelsgewijs gebraght, ende daer uijt
gedroncken te hebben.
Gevraeght of hij in ´t gasthuijs de laede niet heeft oopen-
gebroocken, ende daer uijt gestoolen eenigh gelt.
Zeijt neen.

Vertaling met dank aan Tineke Tjoelker

Claes Oene, 23 jaar, bakkersknecht, is verbannen voor 3 jaar omdat hij in het ‘verbandthuijs’ gedronken heeft uit de emmers met zwaar bier. Hij ontkent dat hij in het gasthuis de lade heeft opengebroken en daar geld gestolen heeft.

Het Stadsarchief Amsterdam heeft de confessieboeken getranscribeerd van de periode 1534-1731. Hierin kan je dankzij de zoekfunctie meer dan 82.000 personen vinden (anno 2022). Helaas is niet alles bewaard gebleven, zeker niet van voor eind 17e eeuw.

Confessieboek of ‘Verhoren Schepenbank’?

Momenteel heeft het Archief van Amsterdam deze boeken getranscribeerd, maar die luxe hebben nog niet alle archieven. Leiden en het Brabants Archief (BHIC) heeft ze gefotografeerd, dus moet je bladeren. Daarbij worden dit soort bronnen niet altijd ‘Confessieboeken’ genoemd, maar kunnen ze ook als ‘verhoren’ gevonden worden in het archief van de Schepenenbank.

Waar vind je confessieboeken of verhoren van de Schepenenbank?

In onderstaande bronnen vind je de online beschikbare archieven. Maar bij andere archieven zal je ze in de studiezaal of een scan moeten opvragen.

OA – Confessieboeken Confessieboeken Amsterdam Confessieboeken Leiden Confessieboeken Rotterdam Verhoren Brabants Archief