Personen die betrokkenen waren bij de beeldenstorm (16e eeuw)

Namen van personen die betrokkenen waren bij de beeldenstorm (16e eeuw)

De kans is klein, maar stel dat je een voorouder vindt in onderstaande registers die betrokken was bij de Beeldenstorm in de 16e eeuw, dan heb je wel een pareltje gevonden.

Want deze personen kan je namelijk terugvinden in het archief van Delft en het Rijksarchief Brussel. Zowel de namen en getuigenissen van daders, ordebewakers en omstanders, zijn destijds opgeschreven en zijn, alsmede de correspondentie van o.a. Alva, goed bewaard gebleven.

De beeldenstorm

Wat was de beeldenstorm ook alweer? In de zomer van 1566 barstte in de Lage Landen een storm los die de religieuze fundamenten op hun grondvesten deed schudden. Wat begon in het Vlaamse Steenvoorde, na een opzwepende hagenpreek van Sebastiaan Matte, verspreidde zich als een lopend vuurtje door de regio.

Wat men later de Beeldenstorm heeft genoemd, verspreidde zich van de Vlaamse Westhoek langs de Schelde naar steden als Antwerpen en Gent. Uiteindelijk bereikt de vernielzucht in september het noorden en oosten van de Nederlanden. Overal werden kerken, kapellen en kloosters vernield. Hierbij gingen altaren, beelden en kostbare bibliotheken — zoals die van het Gentse klooster Het Pand — compleet verloren.

Echter, de onvrede was niet alleen religieus. Economische malaise speelde ook een cruciale rol; in de textielnijverheid rond steden als Ieper en Rijsel heerste er bittere armoede. Dit bleek een voedingsbodem voor oproer onder verpauperde ambachtslieden. Daarnaast verzette de burgerij zich tegen de politieke en economische macht van kloosters, die vaak enorme stukken grond bezaten. Voor velen was het calvinisme dan ook een middel om zich af te scheiden van de machtige kerkelijke instituten.

Consequenties voor de betrokkenen bij de beeldenstorm

Echter was de reactie vanuit Spanje meedogenloos. Koning Filips II accepteerde de aantasting van de religieuze orde niet en stuurde de hertog van Alva naar de Nederlanden. Om de orde te herstellen stelde Alva direct de Raad van Beroerten in, een rechtbank die de beeldenstormers en opstandelingen zwaar bestrafte.

Onder de getroffenen bevonden zich niet alleen de directe daders, maar ook edelen die de protestanten ruimte hadden geboden. Denk aan Willem van Oranje, die de politiek van Filips II en de religieuze onverdraagzaamheid afwees, vluchtte naar het Duitse Nassau. Want van daaruit kon hij het gewapend verzet tegen het Spaanse bewind beter organiseren, wat de strijd voorgoed veranderde.

Ommekeer in de geschiedenis

De Beeldenstorm bleek achteraf het definitieve breekpunt in de geschiedenis van de Lage Landen. De tegenstellingen tussen de katholieken en protestanten waren te groot voor een vreedzame oplossing, en vormden daardoor de directe aanleiding voor de Tachtigjarige Oorlog. Hoewel er in latere jaren nog vaker kerken werden geplunderd zoals in Utrecht en Zwolle, was de eerste grote beeldenstorm van 1566 de katalysator voor verandering.

Uiteindelijk leidde deze turbulente periode tot het ontstaan van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De fysieke sporen van de vernielingen, zoals de weggehakte hoofden op gedenkstenen in de Stevenskerk in Nijmegen, of de geschonden graftombes in de Dom van Utrecht, zijn nog altijd de stille getuigen van deze ingrijpende historische ommekeer.

Bronnen voor onderzoek

In het archief van Delft vind je de beschrijvingen van de verklaringen van getuigen en daders.

Voorbeeld van een pagina met vertaling (klik op + om te openen)

Vertaling in modern Nederlands

Aldus vanaf het stadhuis met de grote klok gepubliceerd op 1 september 1565.

Jan Schermer, 72 jaar oud, Adriaen Lou Snyee, 50 jaar oud, en Gerrit Claessen, ongeveer [leeftijd] jaar oud, verklaren onder ede het volgende:

Op de eerste dag van september in het jaar 1566 zagen de stadsbestuurders dat de aanhangers van de nieuwe religie (de protestanten), ondanks het verbod en de beperkingen, doorgingen met het dragen van hun geweren en wapens. Omdat het bestuur vreesde dat zij de predikant ‘s avonds — nadat hij zijn preek in het Haagse Bos (de Hage) had voltooid — met geweld de stad in zouden brengen of voeren, hebben deze bestuurders, bijgestaan door een aanzienlijk aantal schutters en soldaten, zich bewapend.

Zij hebben zich naar de Haagpoort begeven. Nadat de genoemde preek voor die poort was geëindigd, kwamen de aanhangers van de nieuwe religie (of de geuzen) samen met de predikant aanlopen, met de bedoeling hem gewapenderhand de stad in te brengen. Dit is hun echter belet door de schout en de bestuurders, die zoals eerder vermeld werden bijgestaan. Degenen die wapens of geweren bij zich hadden, evenals de predikant zelf, zijn buiten de stad gehouden.

De getuigen verklaren dit op basis van hun eigen waarneming en wetenschap. Zij verklaren dat de genoemde Jan en Adriaen Lou als rotmeesters (onderofficieren van de schutterij) en de genoemde Gerrit Claessen als soldaat op datzelfde moment de genoemde poort hebben bewaakt en bezet hielden.

Verdere getuigen: Joris Franszoen van Dijck, ongeveer 30 jaar oud; Daniel de Bije Jorissen, ongeveer 45 jaar oud; Thilman Willemsen, ongeveer 30 jaar oud; en Gerrit Donck, 35 jaar oud.

Toelichting op de termen

Nieuwe religie / Geusen: Verwijst naar de protestanten (vaak calvinisten) die in 1566 hagenpreken hielden buiten de stadsmuren.
In den Haghe: Verwijst naar “de Hage”, een bekende plek voor hagenpreken in de open lucht.
Rotmeesters: Leidinggevenden van een ‘rot’ (een kleine groep) binnen de schutterij.
Schout: De lokale politieautoriteit en de burgemeesters/schepenen van de stad.

Namen van personen die betrokkenen waren bij de beeldenstorm (16e eeuw)