Spaarbankboekjes kunnen een rijke bron zijn

Spaarbankboekjes geven een goed kijkje in de familiegeschiedenis van de vorige eeuw

Overleveringen en voorwerpen uit familiearchieven (zoals foto’s, dia’s, films, brieven, trouwboekjes, aktes, contracten, diploma’s, onderscheidingen, poëzie-albums, identiteitsbewijzen en erfstukken) zijn voor veel mensen aanleiding om zich in de eigen familiegeschiedenis te verdiepen. In familiearchieven zijn soms nog spaarbankboekjes uit de vorige eeuw bewaard gebleven. Deze ogenschijnlijk eenvoudige boekjes, waarin mensen stortingen, opnames en rentebijschrijvingen handmatig bijhielden, kunnen een verrassend rijke bron vormen voor het reconstrueren van familiegeschiedenissen en sociale omstandigheden.

Meer dan alleen cijfers

Waar officiële archiefstukken vooral de grote levensmomenten vastleggen, laten spaarbankboekjes vaak zien hoe die gebeurtenissen financiële sporen achterlieten. Met name in spaarbankboekjes van (over)grootouders uit de periode 1920 tot 1970 blijkt vaak hoe financiële transacties nauw verweven waren met familiebanden en maatschappelijke ontwikkelingen.

Een opvallend voorbeeld is de afwikkeling van nalatenschappen. Waar men tegenwoordig vaak verwacht dat een erfenis in één keer wordt uitgekeerd, tonen de boekjes dat erfenissen geregeld in termijnen werden uitbetaald. Dat gebeurde met name wanneer een erfenis voornamelijk uit een woning bestond. Het kind dat de woning overnam, had meestal niet direct de middelen om de andere erfgenamen uit te kopen. Gedurende meerdere jaren verschijnen dan terugkerende stortingen van gelijke bedragen. Pas wanneer deze bedragen worden gekoppeld aan overlijdensdata van ouders, ontstaat het inzicht dat het weleens om een gefaseerde uitbetaling van een erfenis zou kunnen gaan. Akten van successie leveren dan vaak het bewijs.

Het huwelijk als financieel keerpunt

Ook huwelijken laten hun sporen na in de financiële administratie. Rond de trouwdatum van dochters verschijnen regelmatig aanzienlijke opnames van de rekeningen van de ouders, gevolgd door stortingen op de nieuw geopende spaarrekeningen van het jonge echtpaar. Deze transacties maken zichtbaar dat ouders in sommige delen van het land geacht werden om hun dochters financieel te ondersteunen bij het opbouwen van een zelfstandig bestaan. Zonen werden geacht zelf voor hun financiële zekerheid te zorgen.

Financiële discipline

Volgens mondelinge familieverhalen zouden ouders van bruiden soms hun twijfels hebben geuit over de financiële zekerheid die hun (aanstaande) schoonzoon hun dochter kon bieden. Die zorgen leken soms niet geheel ongegrond: een blikje in de spaarbankboekjes laat soms zien dat de ene familie het geld liet rollen, terwijl de andere familie juist heel spaarzaam was.

De Tweede Wereldoorlog zichtbaar in cijfers

Misschien wel het meest indrukwekkend zijn de sporen die de Tweede Wereldoorlog in de spaarboekjes heeft achtergelaten. Bij rekeninghouders is soms te zien dat (vrijwel) het gehele spaarsaldo tijdens de oorlogsjaren werd opgenomen. Zonder aanvullende bronnen zou men kunnen denken aan financiële problemen of grote aankopen.

Veel Nederlanders hadden in oorlogstijd weinig vertrouwen in de veiligheid van hun spaargeld bij banken en spaarinstellingen. Geld werd opgenomen en thuis bewaard, soms letterlijk verstopt in matrassen, muren of conservenblikken. Opmerkelijk genoeg laten dezelfde boekjes zien dat na de bevrijding grote bedragen weer werden teruggestort. De cijfers bevestigen daarmee verhalen die in veel families slechts als anekdote zijn overgeleverd.

De invloed van de AOW

Een ander historisch moment dat verrassend duidelijk zichtbaar wordt, is de invoering van de Algemene Ouderdomswet (AOW) in 1957. Voor veel ouderen betekende deze nieuwe voorziening een zekere en regelmatige inkomstenbron. In diverse spaarbankboekjes is vanaf eind jaren vijftig een duidelijke verandering waarneembaar: de saldi nemen sneller toe en regelmatige stortingen worden frequenter.

Waar ouderen voorheen vaak afhankelijk waren van bedrijfspensioenen, kinderen, andere familieleden of incidenteel werk, bood de AOW financiële ruimte om weer te sparen. De invoering van een nationale sociale voorziening laat zich zo rechtstreeks aflezen in de persoonlijke financiële geschiedenis van individuele gezinnen.

Spaarbankboekjes zijn een onderschatte genealogische bron

Spaarbankboekjes vormen veel meer dan een overzicht van inkomsten en uitgaven. Zij documenteren erfenissen, huwelijksgiften, oorlogservaringen, financiële discipline en de effecten van sociaal beleid op het leven van gewone mensen. Juist doordat deze gegevens zo persoonlijk zijn, vullen zij de officiële bronnen op unieke wijze aan.

Voor genealogen ligt hier een belangrijke kans. Wie in familiearchieven oude spaarbankboekjes aantreft, doet er goed aan deze zorgvuldig te bewaren en te bestuderen. Achter de rijen cijfers gaat vaak een verhaal schuil dat nergens anders is vastgelegd. Soms vertellen enkele handgeschreven bedragen meer over een familiegeschiedenis dan een stapel officiële documenten.

De geschiedenis van een familie bestaat immers niet alleen uit namen en data, maar ook uit de keuzes, zorgen, kansen en zekerheden van het dagelijks leven. En juist die blijken verrassend vaak terug te vinden in een vergeeld spaarbankboekje.

Beschrijving afbeelding boven

Vlak na het overlijden van mijn overgrootmoeder trof ik tussen haar persoonlijke spullen het spaarbankboekje uit 1928 van mijn overgrootvader Hendrik van Luijtelaar aan. Deze lagen op het in het spaarbankboekje vermelde laatste adres Ganzebloemstraat 5 in Eindhoven. Dat was het huis waar mijn wieg stond. Zij hadden twee zonen en van schenkingen aan kinderen is uit het spaarbankboekje niets gebleken. Van Luijtelaar liet het geld rollen, blijkens foto’s van zijn eigendommen en zijn spaarbankboekje. In Delpher trof ik zijn verkoopadvertenties aan van huisraad van de hoogste prijsklassen.

Beschrijving afbeelding onder

Door het wegvallen van oudere generaties kwamen veel archieven van de andere grootouders van mijn moeder in mijn bezit. Zo ontving ik ook het spaarbankboekje uit 1929 van mijn overgrootvader Wilbrordus Cornelissen. Deze woonde sinds 1961 in het laatst vermelde adres Thomas a Kempislaan 24 in Eindhoven. Daar kan ik hem als klein kind nog herinneren. Van het echtpaar trouwden beide zonen en vijf dochters. Het spaarbankboekje geeft blijk van een spaarzame financiële discipline. De foto laat zien dat kort na het uitbreken van de oorlog vrijwel al het spaargeld werd opgenomen en er tijdens de oorlog geen transacties waren.

Lees meer over spaarbankboekjes op Wikipedia.

Spaarbankboekjes geven een kijkje in de familiegeschiedenis van de vorige eeuw