Onderzoek doen in de Oud Rechterlijke Archieven (ORA)

Onderzoek doen in de Oud Rechterlijke Archieven (ORA)

Eén van de leukste vondsten die ik gedaan heb in een Oud Rechtelijk Archief (ORA) was een schenking van een voormoeder in 1699. Trijneke Leenders schenkt aan haar dochter Jenneken 75,- gulden en aan haar dochter Hilleken 25,- en een koe voor hun “slaevelicken arbeijt”. Zomaar een kijkje achter de voordeur. Het jaar waarin Hilleken is getrouwd weet ik niet, maar Jenneke moet in 1701 al ver in de dertig geweest zijn toen ze trouwde. Ze is lang ongehuwd thuis gebleven om voor haar moeder te zorgen. De andere broers en zussen waren al uitgevlogen en hebben zich op hun eigen gezin kunnen richten. Deze schenking was gepasseerd voor de schepenen van Wijchen.

Mijn voorvader Henrick Arntz wordt meerdere malen genoemd vanwege gedoe met de buurman, belediging van de ambtman enz. Ik kon door beschrijvingen ook bepalen waar hij gewoond heeft. Zijn kinderen zijn gedoopt voor het doopboek begint, maar ook die werden duidelijk door gerechtelijke stukken. Hij wordt genoemd in de archieven van Huis Bergh en vanwege het conflict met de ambtman zelfs van het Hof van Gelre.

Het waren flinke zoektochten. Voor voorouders in Brabant profiteer ik nu van het werk van vele vrijwilligers die de verschillende stukken aan het transcriberen zijn. Op de site van BHIC probeer ik verschillende varianten van hun naam en vind ik ze wanneer ze hun huis gekocht hebben of een schuld aangegaan zijn of getuige zijn van een vechtpartij.

ORA – Oud Rechterlijk Archief

Oud Rechterlijk Archieven herbergen een schat aan informatie voor wie familiegeschiedenis wil schrijven vóór 1804.

In 1804 werd er onder Napoleon een nieuw burgerwetboek ingevoerd en de rechtelijk macht (rechtbanken en zo) hervormd. Alles wat vóór die tijd aan rechtelijke handelingen opgeschreven is werd voortaan bewaard als Oud Rechtelijk Archief. Schepenbankarchieven, weeskamerarchieven, notarieel archief (in steden waren er voor die tijd al notarissen) enz. Het gaat om criminele rechtspraak, civiele rechtspraak (geschillen tussen mensen) en vrijwillige rechtspraak. In de vrijwillige rechtspraak worden zaken vastgelegd waar je tegenwoordig meestal voor naar de notaris gaat. Testamenten, verkoop van onroerend goed, leningen met onderpand, afhandelingen van erfenissen (magescheid) enzovoort. Dus ook zoiets als een schenking die je buiten de deling van de erfenis wilt houden.

Lees ook

Door notariële archieven struinen voor je stamboom

De rijdende-rechter-zaken vallen doorgaans onder civiel recht. Ik ben ook weleens een bezwaar tegen een voorgenomen huwelijk tegengekomen. Een jongeman die tot over zijn oren verliefd was en een verloving die binnen een spel plaatsvond serieus genomen had – arme jongen.

Moeilijk toegankelijk

Toch laten we ons vaak weerhouden om in Oud Rechterlijke Archieven te gaan zoeken. Er zijn lang niet altijd indexen gemaakt en de handschriften zijn soms erg lastig te ontcijferen. Ook is het niet meteen duidelijk wat er is of waar we moeten zoeken. En dan is er nog de kwestie van tijd. Soms is het zoeken naar een speld in een hooiberg en weet je als je iets gevonden hebt nog niet zeker of het de juiste Piet Jansen is.

Toch is het de moeite waard en wat er in Brabant (en op kleinere schaal elders) gebeurt kan zomaar ergens anders ook gaan gebeuren. Er is al veel online toegankelijk. En vaak kun je ook stukken aanvragen via scannen-op-verzoek. Er zijn ook wel particuliere initiatieven geweest die voor indexen gezorgd hebben, of hele archieven getranscribeerd hebben.

Oud-schrift

Enige vaardigheid in het lezen van oud schrift is wel nodig als er niks getranscribeerd is. Oud schrift lezen is niet zo moeilijk als het misschien lijkt, maar vraagt wel tijd om te leren en te oefenen. Op watstaatdaer kun je met eenvoudige oefeningen je vaardigheden opbouwen. Laat de kruiswoordpuzzel of de sudoko liggen en puzzel oude woordjes en zinnen.

Het juiste Oud Rechterlijke Archief vinden

Op de websites van provincie- en streekarchieven vind je meestal de juiste rechtbank, schepenbank of ORA door te zoeken op “ORA” of “oud rechterlijk archief” en plaatsnaam. Soms is het gearchiveerd als Oud-Archief. Dus je moet wel eerst weten in welk archief het ligt en soms uitvinden onder welke titel het gearchiveerd is. Daarvoor hebben we ook de diverse algemene zoekmachines en vergeet ook nooit om ook bij geneaknowhow te kijken of er al iets over gepubliceerd is.

Jurisdictie

Het eerste om te doen is uitzoeken hoe het zat met de jurisdictie in de plaats waar je onderzoek wilt doen. De lage rechtspraak lag voor 1804 doorgaans bij de schepenen (enigszins vergelijkbaar met wethouders). De hoge rechtspraak bij het hoogste orgaan van graafschap of heerlijkheid. Maar je kunt ook, zoals al gezegd, beginnen met een algemene zoektocht naar “ORA ‘plaatsnaam”.

Kortom, je gaat een nieuwe uitdaging aan waarbij geen enkel garantie is dat je überhaupt iets vindt. Maar hoe leuk is het als je het leven van je voorouders voor 1804 ook kan voorzien van extra gegevens over huis en hof en familie.

Onderzoek doen in de Oud Rechterlijke Archieven (ORA)