De Franse republikeinse kalender ontcijferd
Tijdens de Franse Revolutie werd in 1793 een nieuwe kalender ingevoerd: de Franse Republikeinse Kalender. Deze kalender, ontworpen om te breken met de monarchistische en religieuze tradities van het Ancien Régime, werd gebruikt van 1793 tot 1805.
Bij stamboomonderzoek kan deze kalender een flinke uitdaging zijn, maar het kan tevens een fascinerend hulpmiddel zijn bij het ontrafelen van historische documenten.
De achtergrond van de Franse Republikeinse Kalender
De Franse Republikeinse Kalender werd ingevoerd op 24 oktober 1793 door de Nationale Conventie. Het doel was om een rationele, seculiere tijdrekening te creëren die paste bij de idealen van de Franse Revolutie. De kalender begon op 22 september 1792, de dag waarop de Franse Republiek werd uitgeroepen. Dit was tevens de herfst-equinox, een symbolische keuze die de verbinding met de natuur benadrukte. De kalender was bedoeld om een breuk te maken met de Gregoriaanse kalender, die sterk verbonden was met de katholieke kerk en haar feestdagen.
Bij de Franse Republikeinse Kalender werd het jaar verdeeld in 12 maanden van ieder 30 dagen, met de namen die verwezen naar natuurverschijnselen en landbouwactiviteiten. Zo waren er Vendémiaire (wijnmaand), Brumaire (nevelmaand) en Thermidor (hitte). Aan het einde van het jaar werden vijf of zes extra dagen toegevoegd, de sans-culottides, om het jaar compleet te maken. Deze dagen waren gewijd aan revolutionaire idealen zoals deugd, arbeid en eer.
De structuur van de kalender
Iedere maand bestond uit drie weken van tien dagen, genaamd décades. De dagen kregen eenvoudige namen:
- Primidi (1e dag)
- Duodi (2e dag)
- Tridi (3e dag)
- Quartidi (4e dag)
- Quintidi (5e dag)
- Sextidi (6e dag)
- Septidi (7e dag)
- Octidi (8e dag)
- Nonidi (9e dag)
- Decadi (10e dag – rustdag)
De tiende dag, décadi, werd een rustdag, in plaats van de traditionele zondag. Dit decimale systeem was bedoeld om het dagelijks leven te vereenvoudigen en te rationaliseren, maar het werkte averechts; het maakte het leven voor veel mensen juist ingewikkelder. De week van tien dagen was namelijk erg onpraktisch voor boeren en arbeiders die gewend waren aan een zevendaagse week met een rustdag.
Overzicht van de maanden
| Republikeinse maand | Etymologie | Nederlandse vertaling | Gregoriaanse tegenhanger |
|---|---|---|---|
| Vendémiaire | Frans: vendange = “wijnoogst” | Wijnmaand | September |
| Brumaire | Frans: brume = “mist” | Mistmaand | Oktober |
| Frimaire | Frans: frimas = “vorst” | Koudemaand | November |
| Nivôse | Latijn: nivosus = “besneeuwd | Sneeuwmaand | December |
| Pluviôse | Frans: pluvieux = “regenachtig” | Regenmaand | Januari |
| Ventôse | Frans: venteux = “winderig” | Windmaand | Februari |
| Germinal | Frans: germination = “kieming” | Kiemmaand | Maart |
| Floréal | Frans: fleur = “bloem” | Bloemmaand | April |
| Prairial | Frans: prairie = “weide” | Weidemaand | Mei |
| Messidor | Latijn: messis = “oogst” | Oogstmaand | Juni |
| Thermidor | Grieks: thérmē = “hitte” | Hittemaand | Juli |
| Fructidor | Latijn: fructus = “fruit” | Fruitmaand | Augustus |
Waar gold de kalender?
De Franse Republikeinse Kalender werd ingevoerd in:
- Frankrijk zelf: Het kerngebied.
- De Zuidelijke Nederlanden: Het huidige België, dat in 1795 door Frankrijk werd geannexeerd.
- Het Prinsbisdom Luik: Dit gebied werd ook door Frankrijk geannexeerd en viel onder de Franse wetten.
- Andere geannexeerde gebieden: Zoals delen van het huidige Duitsland, Zwitserland, Italië en Nederland (bijvoorbeeld Zeeuws-Vlaanderen en later het Koninkrijk Holland).
De Franse Republikeinse Kalender en stamboomonderzoek
Bij stamboomonderzoek in deze regio’s kan de Franse Republikeinse Kalender een struikelblok zijn omdat geboorte-, huwelijks- en overlijdensakten uit deze tijd vaak gedateerd zijn volgens deze kalender. Het is daarom belangrijk om te weten hoe je deze data kunt omrekenen naar de Gregoriaanse kalender. Dit kan met behulp van online tools, conversietabellen of gespecialiseerde software.
‘Als je plezier hebt in wat je doet, word je niet ouder en blijf je eeuwig jong. Leeftijd is voor de kalenders.‘
Een ander belangrijk punt is dat sommige documenten uit deze periode inconsistenties kunnen bevatten. Niet alle ambtenaren waren namelijk even vertrouwd met deze kalender, wat leidde tot fouten. Het is daarom belangrijk om altijd de context van een document te controleren en, indien mogelijk, aanvullende bronnen te raadplegen.
Hoewel de kalender een ambitieus experiment was, werd hij uiteindelijk door Napoleon in 1805 afgeschaft. De Gregoriaanse kalender werd weer opnieuw ingevoerd, maar in sommige gebieden bleef de Republikeinse kalender toch nog enige tijd in gebruik, vooral in revolutionair gezinde gemeenschappen.
Conclusie
De Franse Republikeinse Kalender is een uniek product van de revolutionaire tijd. Hoewel het systeem complex lijkt, zijn er genoeg hulpmiddelen om de data te interpreteren en om te zetten. Door de kalender te begrijpen, kun je meer verdieping krijgen in het leven van je voorouders in deze turbulente periode.
Meer lezen?
- Meer uitleg over de Franse Republikeinse Kalender – Wikipedia
- The French Republican Calendar – FamilySearch
Tools voor het omzetten van de kalender
Lees ook
De Franse republikeinse kalender ontcijferd
