Geïnteresseerd in de herkomst van jouw achternaam?

Ben jij ook nieuwsgierig naar de herkomst van een achternaam?

herkomst achternaam pixabayIedereen heeft een achternaam, dat is al eeuwen zo. Vaak wordt gedacht dat men pas een achternaam koos in de tijd dat Napoleon ons land regeerde, maar dat is een misverstand.

Al sinds het Concilie van Trente (1545-1563) moesten burgers al een vaste naam aannemen.

De oudst bekendste Germaanse namen in onze streken dateren zelfs van begin 11e eeuw.

Vanaf 1794 was het in België verboden om een andere naam te hanteren dan op de geboorteakte stond vermeld.

Napoleon startte het Bevolkingsregister

Maar van Napoleon moesten alle burgers geregistreerd worden bij het bevolkingsregister (vanaf 1811).

Mensen hadden toen al eeuwenlang een achternaam. Degene die dit toch niet hadden, of een nieuwe naam wilde, moesten dat nu vastleggen.

Dit maakt de kennis van de herkomst van een achternaam wel boeiend.

Namen konden voor de Frans Tijd eenvoudig aangenomen of veranderd worden. In die tijd werden voorouders vaak geëerd door van de voor- of achternaam een dubbele achternaam te maken, zoals Bosch Morison.

Na 1811 was hier een gerechtelijke procedure met koningsbesluit voor nodig. Sindsdien heeft iedereen dus een vaste ‘gefixeerde’ achternaam, behalve schrijffouten als ch, g, au, ou, ee, e, enz.

‘Wat zegt een naam? Dat wat wij een roos noemen, zou met elke andere naam even heerlijk ruiken.’
– William Shakespeare

Het éénnaamsysteem

De eerste bewijzen zijn er vanaf de 5e eeuw na Chr. Volkeren zoals de Germanen, Franken, Friezen en Saksen hanteerden het éénnaamsysteem, waarbij ieder persoon een eigen naam had.

In de Middeleeuwen had ca. 5-8% van de bevolking een achternaam. Voor zover men heeft kunnen nagaan, is de achternaam ontstaan in Italie via edellieden en patriciërs.

Dit gebruik is via Zwitserland en Frankrijk naar onze streken gekomen.

Concilie van Trente

Door de groei van de bevolking werd dit éénnaamsysteem vervangen door het twee namensysteem, waarbij een persoon een voornaam met achternaam kreeg.

Dankzij het ‘Concilie van Trente’ (1545-1563) werd het volk opgeroepen om achternamen aan te nemen. Dit proces ging sneller in steden dan op het platteland.

De elite noemde hun kinderen in de troonopvolging naar de heerser met een volgnummers (b.v. Lodewijk IX, X, XI).

Onderverdeling van achternamen

Afstammingsnamen

Vadersnamen (patroniem): Zoals: Morison (zoon van Moris), Janssen (zoon van Jan), Willemsen (zoon van Willem). Of zoals mijn vader Wilhelm (Wim) na zijn moeder Wilhelmina.

Ik ben vernoemd naar de Latijnse naam van de bloem viooltjes; Yolanda. De naam van mijn zus Wilma is een combinatie van de voornamen van onze ouders: Wilhelm en Maria.

Moedernaam (metroniem): Ontstaan uit de voornaam van de moeder en overige verwantsnamen. (Ooms, De Neef, Mariën).

Van een heerser

Of ze echte nazaten waren of de wens hadden, er zijn veel mensen die Keizer, Koning, Hertog, Graaf en de Grote heten.

Samenstelling voornamen

Zoals Willem Theunis, Henk Pieter, Marie Klaas.

Geografische namen (toponiem)

Naam van de plaats, streek of de achternaam van de heer die men diende. Zoals: van Asperen, Tilburg, van Brussel, van Velzen, Groningen, Limburg.

Adresnaam: Dannenburg, Van den Berg, Van der Linden, Van de Bos.

Of van huizen of boerderij: Bronsvoort, Nooitgedagt, Lindehoeve, Bontekoe, Laarhoven. In Oost-Nederland veel -ing of -ink zoals Aalderink, Avink.

Het is wel gaaf als je achternaam van een verdwenen dorp is afgeleid.

Beroepsnamen

Vernoemd naar het beroep wat men uitoefende. Zoals: Kuiper, de Boer, Smid, Bakker, Visser, Molenaar, Bleker, Groenteman, Venter. Ik heb zelfs een Lippens familielid die Zouaaf was.

Eigenschapsnamen, persoonstype

Uiterlijke of geestelijke kenmerken: de Lange, de Korte, Bolleman, de Kleine, de Wilde. Zelfs boevennamen, zoals de Boef, Schooier, de Schurk, de Slegte.

Diernamen

Bevatte een dier: de Vos, de Leeuw, de Hond, Kat, Vogel.

Vondelingen

Vondelingen kregen een hele toepasselijke, soms ook flauwe naam, zoals Grafsteen, Gruis, Ongemack, Rat, Tyran, Verloren, Vondeling, Gerugt, Rooven, Abuis.

Misverstanden / schrijffouten

Alles ging fonetisch, dus er zullen ook namen onbedoeld verkeerd genoteerd zijn of fout overgenomen door een onleesbaar handschrift, denk ook aan de Y en IJ.

Dubbele achternamen

En dan hebben we ook nog de achternamen die vroeger bewust werden samengevoegd. Dus naast de Pieter Janssen (de zoon van Jan), kwamen er dubbele achternamen, en soms zelfs drie- en vierdubbele achternamen.

Bewust om een ouder of familielid (ook aangetrouwd) te eren, de familienaam te behouden of in de adelstand te blijven (of te komen).

In de Middeleeuwen tot halverwege de 19e eeuw werd dit maar al te graag gedaan. In 1838 kwam er een nieuwe wet die een Koninklijk Besluit nodig was.

Maar pas in de jaren voor de Tweede Wereldoorlog werden de regels strenger om misbruik en ‘ijdeltuiterij’ te voorkomen.

Dubbele achternamen in mijn stamboom:

Er wordt gezegd dat mensen met een dubbele achternaam van adel zijn. Maar omdat er ook veel misbruik werd gemaakt om de naam van een bekend persoon aan je eigen naam toe te voegen, is in veel gevallen de wens de vader van de gedachte.

De herkomst van een achternaam

Tegenwoordig kunnen we goed traceren waar onze achternaam vandaan komt. Op de Nederlandse Familienamenbank vind je de herkomst van een achternaam en ook waar die in Nederland het meeste voorkomt. Op Geneanet kan je je achternaam traceren in heel Europa.

Hou bij Geneanet wel in gedachten dat de verspreiding van een naam uit de database komt van de stambomen in dat systeem. Als een achternaam niet in een regio voorkomt, wil dat niet zeggen dat daar nooit mensen met die naam hebben gewoond.

Deze informatie is vooral interessant voor afstammelingen van voorouders die zijn geëmigreerd.

Je kunt ook de naam ook Googelen met een combinatie van stad of regio. Wellicht krijg je onverwachte resultaten. Een stamboomrapport kan de veranderingen van een naam laten zien gedurende de eeuwen (b.v. bij de familie van Eunen – van Unen).

Onderzoek naar de herkomst van je achternaam kan een goede reden zijn waarom iemand stamboomonderzoek gaat doen.

Mijn stamboomnamen en vermoedelijke herkomst

  1. Lippens – patroniem, vervorming van Phillipus zoon
  2. Dannenburg – adresnaam, dorpje bij kasteel Dannenberg, Duitsland?
  3. van Eunen – toponiem, dorpje Unen, Gelderland
  4. Morison – patroniem, van Schotse naam Morris, van Morris zoon
  5. Biekart – beroepsnaam, vervorming, Duitsland
  6. Mooij – bijvoeglijk naamwoord, vervorming
  7. Theunis – patroniem, van voornaam
  8. Vransen – patroniem, van voornaam

Vernoemingsregels kinderen

Niet alleen achternamen zijn interessant om te achterhalen, maar ook voornamen. Vroeger waren er vaste vernoemingsregels voor kinderen die tot zeker half 20e eeuw zijn volgehouden.

Hiermee kan je eventuele onwettige kinderen traceren (als de vermoedelijke vader niet de vader is), idem voor kraamvrouwbekentenissen. En als een familielid Louis heette, had dit ook een bijzondere reden.

Wist je trouwens dat veel mensen tegenwoordig hun achternaam veranderen?

Lees ook:

Wist je dat je je eigen Genealogie Startpagina kunt maken en automatisch scans kunt vinden?

Mijn interview in de EO gids
Juridische hulp en rechtspraak
Een genealoog inhuren?
Facebook Live: Verrijk je stamboom (1/3)
Dan ben je ineens geen kind meer
Verrijk je stamboom (2/3) en (3/3)
Dankbaar dat ik een stamboom heb
Pinterest gebruiken voor stamboom onderzoek? Doen!
Je voorouders eren is een must
Van klein naar groot dankzij mijn zus Wilma

Kwartierstaten Yolanda Lippens

Overlijdensregister en DTB boekenErgernissenFamilie reünieWie helpt met mijn vastlopers?

Webinars en Live Overzicht handleidingen Kranten van vroeger
Download gratis de akte checklist

Download gratis de akte checklist

Tip: Zo gebruik je de akte checklist
Blijf op de hoogte

Blijf op de hoogte

Je ontvangt maandelijks nieuwe artikelen


Interessante artikelen

yory