Oude en vergeten beroepen van vroeger (U)

Een uitdrager is een handelaar in gebruikte artikelen, zoals kleding en huisraad. De winkel waarin deze handel plaatsvindt, wordt een uitdragerij genoemd. Van oudsher specialiseerden sommige uitdragers zich in de handel in een bepaald soort goederen. Zo hield een voddenman of lompenhandelaar zich specifiek bezig met het opkopen van gebruikt textiel (met name om dat door te verkopen aan de papierindustrie), en werd de term tagrijn vooral gebruikt voor handelaren in tweedehands zeilen en ander scheepstuig. Een pandjeshuis of lommerd is een soort microkredietvoorziening in deze branche, waarbij een artikel tegen een lening in bewaarde opslag wordt genomen en pas later terugverkocht, of doorverkocht aan een andere koper.

Een uitdrager houdt zich in principe bezig met zowel de inkoop als verkoop van gebruikte artikelen, in tegenstelling tot bijvoorbeeld de moderne kringloopcentra, die vaak voor een belangrijk deel gebruikmaken van artikelen waar mensen zonder betaling afstand van doen, en die dus anders bij het grofvuil zouden belanden.

De handel in tweedehands goederen is wereldwijd, ook in West-Europa, een normaal onderdeel van de economie en wordt versterkt door toenemende aandacht voor recycling uit milieu-overwegingen. Schaalvergroting leidde ook in deze bedrijfskolom tot internationalisering, globalisering en zelfs tot massaal hergebruik van artikelen bij wijze van ontwikkelingshulp door ngo's. Kleinschalige handel door lokale uitdragers is in Nederland en België, buiten de grote steden, grotendeels verdwenen. Hun functie is voor een groot deel overgenomen door de kringloopcentra en digitale handel op advertentie- en veilingwebsites die mensen in staat stellen hun gebruikte goederen zonderen tussenkomst van een handelaar te verkopen.

Een uitgloeier was iemand die de glasgloeilichtkousjes uitgloeide in een dito fabriek.

Een uithaler was 1. iemand die in de (dak)pannenbakkerij de pannen uit de oven haalde, en 2. een uitdrager van lijken.

Uitkruier in een steenfabriek, die m.b.v. een kruiwagen de gebakken stenen uit de oven haalt. De uitkruier haalde de gebakken (gare) stenen uit de oven. Het was ook wel heel zwaar werk. Hij haalde de stenen uit de oven met rubberen “dumkes”om zich niet te branden. De oven werd met de hand en de kruiwagen leeggehaald. 20.000 stenen uit de oven halen met een kruiwagen waarop je 80 stenen kwijt kon. Warm, koud, warm, koud. En voor de uitkruiers heet bovendien: zo’n vijftig graden Celsius. En op het laatst kwamen ze steeds dichter bij het vuur. Zij moesten oppassen dat zij hun arm niet schroeide.

Tussen 1850 en 1870 werden zij met een stukloon per 1000 stenen betaald. Dit gaf gemiddelde daglonen voor de uitkruiers van 90 cent tot een daalder (FL. 1,50) per dag. In de wintermaanden, als de klei ’s winters bevroor, was er weinig werk en moesten veel arbeiders thuisblijven. Als er echter een schip geladen moest worden, waren ze er als de kippen bij om iets extra’s te verdienen. Rond 1790 is de kostprijs van 1000 ijsselstenen 3 gulden en de opbrengst 5 gulden. De markt was wisselvallig en zakt in de Franse tijd in.

Nederland was vanaf het derde kwart van de 19e eeuw aan het 'verstenen', er kwamen veel stenen bouwwerken in de steden, er kwam veel nieuwe woningbouw in de steden en dorpen, veel sluizen, stations en andere metselwerken werden gebouwd en “last but not least” werden grote delen van de nieuwe Hollandse Waterlinie gebouwd waarvoor vele miljoenen stenen nodig waren.

Een uitloger (man/vrouw) was iemand die linnen bleekte door dit met loog te behandelen.

Een uitmaner was een persoon die door het stadsbestuur aangesteld was om betalingen te vorderen.

Een uitmeter was iemand die goederen die belast waren met accijnsen moest (na)meten.

Een uitmijner veilde in het openbaar de boelgoederen na een overlijden.

Een uitreder was 1. een persoon die geweven lakens afwerkte, waaronder het krimpen, persen, vouwen en inpakken. 2. Iemand die een schip of vloot uitrustte voor de vaart, waaronder de optuiging, bemanning, bevrachting en bewapening.

Een uitslager werkte bij een waag waar hij de aan- en afvoer van de te wegen producten beheerde.

Een uitslijter was een kleinhandelaar in allerlei levensmiddelen, maar vooral sterke drank in kleine aantallen verkocht.

Een uitwieder verwijderde onkruid en dunde gewassen uit.

Een ulaan was een licht gewapende ruiter uitgerust met een lans. De lans gedragen door de ulanen (en na 1889 de gehele Duitse cavalerietak) bestond uit een 3,18 m lange buis gemaakt van gewalste staalplaat met een gewicht van 1,6 kg. De lans droeg onder zijn hoofd een kleine wimpel in verschillende kleuren naargelang de provincie of staat waaruit het regiment werd gerekruteerd. De vierkantige speerachtige punt van de schacht was 30 cm lang en gemaakt van gehard staal. Het uiteinde van de schacht was ook zo gericht dat de lans kon worden gehanteerd als een wapen met twee uiteinden.

Tussen 1914 en 1918 telde het Duitse leger 26 regimenten als afzonderlijke strijdmachten maar de meeste wel als onderdeel van een infanteriedivisie. Hun opdracht was het verzamelen van informatie en het uitvoeren van bliksemacties. In de slagen bij Halen, Hasselt, Sart-Ribart en Lagarde speelden ulanenregimenten nog een rol, maar toen de oorlog aan het westfront vastliep in loopgraven en prikkeldraad konden de afzonderlijke cavalerie-eskadrons nog slechts bij patrouille- en politiediensten in het achterland worden ingezet.

Aan het oostfront was gedurende de Eerste Wereldoorlog meer ruimte voor manoeuvreren, maar na 1918 kwam het Duitse opperbevel tot de slotsom dat er voor de ulanenregimenten geen plaats meer was op het moderne slagveld. Duitse ruiterpatrouilles tijdens de Eerste Wereldoorlog werden door Belgische burgers steevast ulanen genoemd, hoewel het evengoed dragonders, huzaren of kurassiers konden zijn.

Stalen lans

De voor ulanen eertijds karakteristieke stalen lans was in het eerste decennium van de 20e eeuw bij alle cavalerie-onderdelen als wapen ingevoerd - vandaar de verwarring. Hun plotselinge verschijnen en verdwijnen, hun snelle optreden en hun geheimzinnige tactiek veroorzaakten veel angst. De boeren verafschuwden de Duitse ulanen omdat ze zomaar door hun velden reden zonder gestraft te kunnen worden.

Op 4 augustus 1914 viel het Duitse leger België binnen. Niet met ronkende motoren; de Belgen werden gewekt door het getrappel van duizenden paardenhoeven. Het Belgische leger had zich teruggetrokken achter de Maas, nadat de nodige maatregelen waren getroffen. Doorgaande wegen waren versperd door sleuven in het wegdek en omgezaagde bomen. Met stalen lansen bewapende Ulanen en wielrijders trokken in westelijke richting.