Patentregisters als verrijking van je stamboom

Hoe kunnen patentregisters je stamboom verrijken?

Patentregisters als verrijking van je stamboom
Bladzijde uit het patentregister van Breda, 1849.

Belasting betalen, iets dat nog altijd niet van harte gaat. Niet alleen wij, maar ook onze voorouders betaalden diverse belastingen. Allemaal kennen we wel de historische scènes waarin we eenvoudige mensen van eeuwen geleden zien creperen onder de torenhoge belastingen die hen door hun overheersers werden opgelegd.

Echter, niet alle belastingen zijn even interessant voor je stamboomonderzoek. Eén soort belasting die beslist wél de moeite is, om je in te verdiepen, is de patentbelasting. De registratie van deze belasting vond plaats in zogeheten “patentregisters”, die om meerdere redenen interessant kunnen zijn voor jouw familiegeschiedenis.

Historische achtergrond

Met de Franse revolutie kwam niet alleen een einde aan het Ancien Régime, maar ook aan de eeuwenoude praktijk van gilden. In 1791 werden in Frankrijk de gilden afgeschaft. Voor die tijd was je voor het uitoefenen van een ambacht gelijk bakker, schilder of timmerman genoodzaakt om je als gezel aan te sluiten bij het gilde van het ambacht dat je wilde uitoefenen.

Door daar lange tijd werkzaam te zijn, kon je jezelf in de eerste plaats bedruipen en daarnaast kon je je opwerken om vervolgens de meesterproef te doen, om zelfstandig het ambacht uit te kunnen oefenen. Vanaf dat moment was je meester-bakker, meester-schilder of meester-timmerman.

Aan dit alles kwam dus in 1791 een einde. In dat jaar werd namelijk in Frankrijk het patentrecht, waarmee de patentbelasting sterk samenhangt, ingevoerd. Wilde je nu een bepaald beroep (ambacht) uitoefenen, dan moest je bij de Franse overheid een vergunning zien te bekomen. Deze patentvergunning was alleen tegen betaling te verkrijgen.

Ontwikkelingen in de Nederlanden

Op het huidige Belgische grondgebied (inclusief Nederlands-Limburg), dat in 1795 bij de Eerste Franse Republiek was ingelijfd, kwam het patentrecht en daarmee ook de patentbelasting in de jaren daarna in voege. Het huidige Nederlandse grondgebied (exclusief Nederlands-Limburg) was in 1795 de Bataafse Republiek geworden en was in feite een vazalstaat van de Franse republiek.

Zoals in de Bataafse Republiek wel meer voorkwam, werd in 1805 naar Frans voorbeeld het eerste Nederlandse patentrecht ingesteld, welke in 1806 in werking trad. Vanaf die datum tot aan 1811 was het Nederlandse patentrecht van kracht. Omdat Nederland in 1810 door Napoleon bij het Eerste Franse Keizerrijk was ingelijfd, trad hier in 1812 de Franse patentbelasting in werking.

In 1815 ontstond het Koninkrijk der Nederlanden. Koning Willem I nam – als soeverein vorst – reeds in 1813 het besluit om het oude patentrecht van 1805 weer in het noordelijk deel van de Nederlanden van kracht te laten worden, vanaf 1816 ook in het zuiden. In 1819 kwam er een nieuw patentrecht, welke tot 1894 duurde. Het Koninkrijk België scheidde zich in 1831 af, maar behield wel de patentbelasting tot 1919.

Patentregister van de stad Utrecht, 1818.

Waarom is patentbelasting interessant?

De patentregisters zijn om meerdere redenen interessant. In de eerste plaats is de informatie over beroepen die de bevolkingsregisters je verstrekken doorgaans summier. In veruit de meeste gevallen vind je daarin alleen de hoofdberoepen van een persoon. De patentregisters geven echter meer informatie en ze bieden vaak ook een interessant sociaal-economisch kijkje in het leven van onze voorouders. In de registers vind je onder meer:

  • Nevenactiviteiten van een persoon
  • Beroepsinkomsten (dit zijn vaak schattingen)
  • Kadastraal inkomen (in België)
  • Personele belasting (in België)
  • Huurwaarde van de goederen (in Nederland)

Wel moet gezegd worden dat het alleen dan zin heeft om naar patentregisters op zoek te gaan, indien jouw voorouders een bepaald soort beroep uitoefenden. Het aanvragen van een patentvergunning was namelijk alleen verplicht voor hen die handel wilden drijven, een bedrijf wilden voeren of een “beroep” of ambacht wilden uitoefenen. Iemand die louter arbeider was, zal je niet in een patentregister gaan vinden.

Hoe vind ik de registers?

De heffing van patentbelasting was een taak waarvoor de gemeente verantwoordelijk was. De verleende patenten en de daarbij behorende patentregisters (soms ook patentrollen genoemd) vind je dus alleen in de toegang op het archief van het gemeentebestuur in Nederland of het modern gemeentearchief in België. Helaas zijn de patentregisters zelden gedigitaliseerd, laat staan geïndexeerd.

Overzicht bronnen voor onderzoek

Patentregisters Assenede Patentregisters Turnhout Patentregisters Koninksem Patentregisters Borgerhout Patentregisters Breda Patentregisters Utrecht Patentregisters Albrandswaard Patentregisters Zaanstad Patentregisters Sappemeer OA Patentregister

Meer lezen of zien?

De Leidse Bonboeken
Rotte appels in je stamboom
Boetes voor trouwen en begraven?
Over de Brugse Gilde
Patentregisters als verrijking van je stamboom
Deel dit artikel op
Ontvang de nieuwsbrief

Ontvang de nieuwsbrief


Ieder kwartaal
Download gratis de akte checklist

Download gratis de akte checklist

Ontvang de nieuwsbrief


Zo gebruik je de akte checklist
indy-van-lieshout-yory.jpg
Indie van Lieshout

Indie van Lieshout (Tilburg, 30 september 1996) is onderzoeker met juridische en historische achtergrond. Daar ik van Nederlands-Belgisch-Duitse afkomst ben, interesseer ik me sterk voor de geschiedenis van deze drie landen. Gedurende bijna tien jaar heb ik ruime ervaring opgebouwd bij het doen van archief- en familiehistorisch onderzoek in Zuid-Nederland en Vlaanderen.

Mijn specialismen zijn het doen van onderzoek naar interessante en minder gekende negentiende- en twintigste-eeuwse bronnen in Zuid-Nederland en Vlaanderen, onder meer ter verdieping van familiehistorisch onderzoek en daarnaast het doen van archiefonderzoek in het kader van juridische onderwerpen. Ook leverde ik diverse bijdragen aan het werk van archieven, heemkringen en andere historische websites en projecten, vaak ook in het kader van familiegeschiedenis.

Heb je vragen aan me over een bepaald artikel of heb je een andere familiehistorische vraag, laat het dan weten via een van onderstaande kanalen. Helaas beschik ik niet over de tijd om onderzoek te doen, wel kan ik je nuttige tips geven.

Interessante artikelen

Aan de slag met zoeken