Taaldiversiteit in Frans-Vlaamse aktes

Ooit al eens opgemerkt dat Frans-Vlaamse aktes soms verschillende talen bevatten?

Taaldiversiteit in Frans-Vlaamse aktes
Bron: Wikimedia, Flandre (Vlaanderen), Quad, 1606

In dit artikel leg ik je kort uit waarom er een diversiteit is in verschillende soorten akten over de burgerlijke stand. Om dit te kunnen begrijpen, moeten we terug in de tijd.

Maar eerst dit:

  • De moderne burgerlijke stand werd ingesteld bij de Ordonnantie van Villers-Cotterêts (10-25 augustus 1539) door de Franse koning François I. Pastoors hielden doopregisters bij in het Frans, in plaats van in het Latijn. Dit werd door deze wet voorgeschreven.
  • De registratie van dopen, huwelijken en begrafenissen werd door de Franse koning Hendrik III opgelegd in zijn Ordonnantie van Blois van mei 1579. Vanaf dat moment was men verplicht om deze bij te houden.
  • Lodewijk XIV van Frankrijk zorgde er bij de ordonnantie van Saint-Germain-en-Laye van april 1667 er weer voor dat er twee kopieën van de parochieregisters bewaard bleven. De éne bleef in de parochie, de tweede moest men neerleggen bij de griffie van de meierij (koninklijke administraties). De bladzijden moesten worden ingevuld “zonder iets open te laten”.
  • Het duurde echter tot de verklaring van 9 april 1736 van koning Lodewijk XV dat deze verplichting, samen met de handtekeningen van de partijen, werkelijk veralgemeend was. Deze verplichting heeft het mogelijk gemaakt dat een groot aantal akten tot op heden bewaard zijn gebleven bij de departementale archieven.

Dit is de algemene regel voor Frankrijk uit die tijd, maar in Frans-Vlaanderen was het net nog iets anders. Frans-Vlaanderen behoorde toen nog niet bij Frankrijk.

Voor 1677

Het Eeuwig Edict is pas in 1611 tot stand gebracht door de aartshertogen Albrecht en Isabella van Oostenrijk. Het is een van de bekendste en meest geciteerde wetten uit het ancien regime. Het was de eerste aanzet tot een algemeen wetboek in de Zuidelijke Nederlanden. Dit edict vormde als basis voor de registratie van geboorten, huwelijken en overlijden van personen. Het is beschouwd als de voorloper van de burgerlijke stand die 200 jaar later werd ingevoerd.

Voor 1677 was Frans-Vlaanderen een onderdeel van de Spaanse Zuidelijke Nederlanden. De kerk speelde nog een belangrijke rol op administratief vlak, waardoor Latijn hier domineert. In dit gebied sprak men voornamelijk “Vlaams” of soortgelijke dialecten. In de hogere kringen was Frans de voertaal. De kerk communiceerde voornamelijk in het Latijn, maar men durfde ook in het Vlaams te communiceren.

‘Als de Fransen echt intelligent waren, zouden ze Engels spreken.’

Wilfred Sheed, Engels criticus, (1930-)



Latijn en Vlaams

Alle geboorte-, trouw- en begrafenisaktes die je terugvindt zijn allemaal in het Latijn geschreven, met enkele uitzonderingen in het “Vlaams”. De Latijnse aktes zijn makkelijk te herkennen vermits ze heel weinig tekst bevatten.

De Vlaamse aktes daarentegen bevatten soms veel tekst, waardoor het niet altijd gemakkelijk is om te lezen. Een deel van de tekst zal je wel begrijpen. Maar sommige woorden werden toen anders geschreven, waardoor er verwarring kan ontstaan, zeker als Nederlandstalige.

Geboorteakte in het Vlaams uit 1602

Hier een voorbeeld van een geboorteakte geschreven in het Vlaams in 1602 uit Steenwerck:
“November zehnen was Christen ghemacht thunt van Gillis Pattou endt van Christinna JENNAERE zyn huysfrauwe ende was ghenamt Jacques. Peter Jan DECAESTEKER f.Guillaemus, meter Janneken DECOUSSEMAKER fa Patou”

Klik om de akte uit 1602 te zien

Taaldiversiteit in Frans-Vlaamse aktes
Bron: Archives departementales du Nord

Mix van Latijn en Vlaams, uit 1614

Hier een voorbeeld van een akte in het Latijn en Vlaamse in 1614 uit Steenwerck. Hier zie je een mixt van het Latijn en het Vlaams uit die tijd.

Klik om de akte uit 1614 te zien

Taaldiversiteit in Frans-Vlaamse aktes
Bron: Archives departementales du Nord

Na 1677

Nadat Lodewijk XIV een deel van de Zuidelijke Nederlanden veroverde, kwam Frans-Vlaanderen onder het Franse bewind terecht en werd het gebied officieel Franstalig. Het sociaal leven na 1677 veranderde niet veel. Alleen moest men belastingen betalen aan de Fransen. Vauban versterkte de grenzen en de steden met zijn ingenieus verdedigingssysteem1. Dit was nodig omdat oorlog nooit ver weg is.

Pas in 1691 bij het invoeren van het “Généralité de Flandre et d’Artois“, werd alles definitief naar het Frans overgeschakeld op administratief vlak. De Généralite is een administratief district. Het kon wel tot 5 jaar duren voordat alles werd overgeschakeld naar het Frans.

Andere pastoor

Iedere parochie had zijn eigen stijl om de aktes te noteren. Vanzelfsprekend had elke parochie een pastoor. Het gebeurde dat een pastoor weg ging, omwille van persoonlijke redenen. De pastoor vervangen door iemand anders, zorgde voor een andere aanpak binnen de parochie. Hierdoor kon de ene akte verschillen met de andere. En soms schreef een “plaatsvervangend” pastoor in het Vlaams, Frans of in het Latijn. Uiteraard had je pastoors die prachtig schreven, terwijl er anderen met doktersschrift schreven.

Geboorteakte in het Vlaams uit 1691

Hier een voorbeeld van een geboorteakte geschreven in het Latijn in 1691 uit Watten:
Die Prima aprilis anni mille nonagesime obiit…. Marie Anna MASSART filia Antoni et Maria FETU conjugari……..

Klik om de akte uit 1691 te zien

Bron: Archives departementales du Nord
Bron: Archives departementales du Nord

Overlijdensakte in het Latijn uit 1694

Hier een voorbeeld van een overlijdensakte geschreven in het Latijn in 1694 uit Watten:
Die vegisima septima … anni mille sexent nonagsime quarti obiit anno …. Maria Joa fillia illigitima de Petri MAZEELE et Ludovica BOLLAERT, et sepulta est ….

Klik om de akte uit 1694 te zien

Bron: Archives departementales du Nord
Bron: Archives departementales du Nord

Geboorteakte in het Frans uit 1695

Hier een voorbeeld van een geboorteakte geschreven in het Frans in 1695 uit Watten:
Le siexieme jour de l’an mil six cent nonante cinq est ne et baptise par souligne Marie Claire fille de Francois Joseph DE GRAVE et Petronille BOLLAERT sa femme fut sr Eustaes BOLLAERT native de Watten et Marie Claire BOLLAERT femme de Marin BELLOO habitante de Holque les quelles ont declare de ne pas savoir ecrire mais ils ont singe avec moi leur marque et le pere du dit enfant.

Klik om de akte uit 1695 te zien

Taaldiversiteit in Frans-Vlaamse aktes
Bron: Archives departementales du Nord

Conclusie

Je kan concluderen dat het voor die streek niet gemakkelijk was geweest op administratief vlak. Eerst behoorde men tot Oostenrijk, dan tot Nederland en tenslotte tot Frankrijk. Administratief moest dit zwaar doorwegen voor de lokale ambtenaren. Ook de lokale bevolking ondervond problemen. Denk aan belastingen, de geletterdheid etc. Mensen die gewoon waren om in het Vlaams of Latijn te communiceren moesten dit ineens in het Frans doen.

Op de dag van vandaag vindt je veel plaatsnamen en familienamen in het Vlaams/Nederlands. Uiteraard spreekt iedereen Frans in de regio, maar de Vlaamse taal is nooit ver weggeweest. Deze is zelfs aan populariteit aan het winnen, onder de jongere bevolking.

Vrouwen op Curaçao | Het Verhaal van Nederland | Militieregisters in Turnhout | Documenten uit de 2e WO inzien
Emigreren en remigreren is van alle tijden
Podcast ‘Mijn oma de soldaat’
Ongehoorde vrouwen uit de 17e eeuw
Als de geschiedenis in je opstaat
‘Taaldiversiteit in Frans-Vlaamse aktes’
Referenties
  1. Bouwmeester  ↩
Deel dit artikel op

Ga naar de auteurspagina

Ontvang de nieuwsbrief

Ontvang de nieuwsbrief

Download gratis de akte checklist

Download gratis de akte checklist

Tip: Zo gebruik je de akte checklist

Interessante artikelen

Aan de slag met zoeken

yory
Deel dit artikel op