Geschiedenis van de rechtspraak in de Nederlanden

Om je wat achtergrond te geven bij het doen van onderzoek naar boefjes, misdadigers of andere criminelen in je familie, neem ik je mee in de geschiedenis van de rechtspraak in de Nederlanden.

Zeventien Provinciën

rechtspraak-ivl-yolanda-lippens-yory.jpg
Bron: Rijksmuseum, Honoré Daumier tekende, naast satire ook rechtbankscènes. Verdachte verdedigt zich voor de rechter, 1838.

We beginnen in 1543 met de tijd van de Zeventien Provinciën, zo werden de Habsburgse Nederlanden in die tijd aangeduid. De Zeventien Provinciën waren destijds veel omvattend en besloegen niet alleen het huidige Nederland en België, maar ook Luxemburg en delen van wat nu Frans-Vlaanderen is.

In die tijd was de rechtspraak al zo georganiseerd dat je onderaan de structuur de schepenbank had. Bij deze schepenbank werd door de schepenen, onder wie ook een voorzitter, recht gesproken over criminele en civiele zaken.

Een schepenbank was vaak verantwoordelijk voor een klein aantal dorpen, die samen onder de rechtsmacht van deze schepenbank vielen.

In hoger beroep

Was je het niet eens met de uitspraak van de schepenbank, dan kon je in beroep gaan, ook appel genoemd (appelleren). Zo’n appel diende dan vaak voor een hoofdbank, die verantwoordelijk was voor een grotere regio, bijvoorbeeld de baronie van Breda of het markiezaat van Bergen op Zoom.

Mocht deze rechtelijke uitspraak je alsnog niet bevallen, dan kon je bij een hoger beroepscollege in hoger beroep gaan. Elk graafschap of hertogdom had vaak zijn eigen hoger beroepscollege, bijvoorbeeld

  • het Hof van Gelre
  • de Raad van Brabant (destijds nog in Brussel)
  • of het Hof van Holland.

Tot circa 1582 ging men “in cassatie” bij de Grote Raad van Mechelen. Dat was de hoogste rechtelijke instantie die over jouw zaak kon beslissen.

Een rechter moet niet alleen de zaken, maar ook de omstandigheden onderzoeken.’
Ovidius, Romeins dichter (43 vC – 17 nC)


Afsplitsing van de Noordelijke Nederlanden

De periode 1581-1588 was een belangrijke periode in de geschiedenis van de Nederlanden. Want toen scheidden de Noordelijke Nederlanden zich van de Zuidelijke Nederlanden af en gingen zij vanaf 1588 de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden vormen. Ook op het gebied van rechtspraak betekende dit al snel een breuk met bepaalde rechtstradities.

De Grote Raad van Mechelen bleef voor het overgrote deel van de Zuidelijke Nederlanden in functie. In de Noordelijke Nederlanden (de Republiek) werd de Grote Raad van Mechelen vervangen door de Hoge Raad van Holland, Zeeland en West-Friesland. Echter, deze Hoge Raad werd alleen erkend door de gewesten Holland en Zeeland. De andere vijf gewesten voorzagen zelf in een hoogste rechtscollege.

De Generaliteitslanden

Belangrijk om te weten is dat men in de Republiek ook de zogenaamde Generaliteitslanden kende, die zelf geen zeggenschap hadden in de Staten-Generaal. Voor hen werd speciaal de Raad van Brabant, een afsplitsing van de Raad van Brabant in Brussel, opgericht. Deze was in Den Haag gevestigd.

Ter onderscheiding duidt men de Raad van Brabant in Brussel vanaf die periode ook wel aan als de “Soevereine Raad van Brabant”. De Raad van Brabant in de Republiek was een hoger beroepscollege voor de Generaliteitslanden, dus voor

  • Staats-Vlaanderen,
  • Staats-Brabant,
  • Staats-Opper-Gelre en
  • Staats-Overmaas,

dat kleine delen van Zuid-Limburg omvatte. Deze juridische organisatie in de Republiek en de Zuidelijke Nederlanden zou nog zeker tot 1795 voortduren.

Inlijving bij het Eerste Franse Keizerrijk

Met het jaar 1795 veranderde er veel voor de Zuidelijke Nederlanden, in die periode vaker aangeduid als de Oostenrijkse Nederlanden. Zij werden in dat jaar namelijk ingelijfd bij de Eerste Franse Republiek. Hierbij kwam een einde aan alle oude rechtstradities, nu daar de nieuwe Franse wetgeving van kracht werd.

In de periode tot de inlijving bij Frankrijk in 1810, begon men in de Bataafse Republiek, later het Koninkrijk Holland onder Lodewijk Napoleon te experimenteren met eigen, Nederlandse, wetgeving. Deze was weliswaar in een zekere mate op dat van de Franse zuiderburen geënt. Zo ontstond in de Bataafse Republiek ook al een voorloper van onze huidige Staten-Generaal, de Eerste en Tweede Kamer samen.

Ontwikkelingen in België

Vanaf 1810 waren zowel het huidige Nederland als het huidige België onderdeel geworden van het Eerste Franse Keizerrijk, waar men de welbekende Napoleontische wetgeving invoerde. Op het gebied van het strafrecht waren de Code Pénal (Strafwetboek) en Code d’Instruction Criminelle (Strafproceswetboek) de meest ingrijpende wijzigingen.

De Code Pénal werd in 1811 ingevoerd, maar werd in België in 1867 vervangen door het Strafwetboek, en in Nederland in 1886 door het Wetboek van Strafrecht. De Code d’instruction Criminelle werd al in 1808 ingevoerd en is in België nog altijd van kracht. In Nederland echter, werd zij al in 1838 en later nogmaals in 1926 vervangen door het Wetboek van Strafvordering.

Ontwikkelingen in Nederland

In het Koninkrijk der Nederlanden dat in 1815 ontstond, schafte men het Hof van Assisen af, een soort juryrechtbank voor de zwaarste criminele feiten. Het Koninkrijk België voerde deze in 1830 echter weer in, terwijl in Nederland geen juryrechtspraak meer heeft bestaan.

Het rechtscollege in Nederland dat over de zwaarste criminele feiten oordeelt, is de rechtbank en dan specifiek de sectie strafrecht. Dit soort zaken komt vrijwel altijd voor de zogeheten meervoudige kamer, waar drie rechters, waaronder een voorzitter, over de zaak in eerste aanleg zullen beslissen.

Overzicht bronnen voor onderzoek

Onderstaande bronnen zijn nuttig voor verder onderzoek.

Historisch perspectief België Historisch perspectief Nederland Brabantse gevangenisarchieven Gevangenissen Leuven en Tongeren Strafvonnissen Utrecht Strafvonnissen Zeeland Strafvonnissen Noord-Brabant Raad van Brabant Brabantse vredegerechten

Voeg een profielfoto toe | Generaties van kinderen | TV serie 'de Gouden Eeuw'| Slavenregisters
Parochieregisters
Favoriete personen
Belgische voorouders
Boedelpapieren
Leuk samen scrappen!
Nee, geen meisjesnaam!
‘Geschiedenis van de rechtspraak in de Nederlanden’

Webinars en Live Overzicht handleidingen Kranten van vroeger
Ontvang de nieuwsbrief

Ontvang de nieuwsbrief

Je ontvangt maandelijks nieuwe artikelen
Download gratis de akte checklist

Download gratis de akte checklist

Tip: Zo gebruik je de akte checklist

Interessante artikelen

Aan de slag met zoeken

yory