Zes burgemeesters in vier generaties Arts die drie dorpen bestuurden
Stel je een familie voor waarvan zes generaties de scepter zwaaiden over drie Brabantse dorpen. Dit is het verhaal van de familie Arts, een dynastie van burgemeesters die de geschiedenis van Sint Anthonis, Beers en Nistelrode kleurden. Van bierbrouwers en herbergiers tot leiders van gemeenschappen – de Artsen waren meer dan alleen bestuurders.
Hendrik Arts wordt in 1800 schout en vanaf 1815 de eerste burgemeester van Sint Anthonis. Zijn oudste zoon Peter volgt hem op in 1830. Later worden ook Peters zoon en kleinzoon burgemeester van deze gemeente. Johannes, een andere zoon van Hendrik, wordt burgemeester van Beers en zijn zoon wordt burgemeester van Nistelrode. Maar liefst zes burgemeesters Arts in drie verschillende Brabantse dorpen in een periode van 125 jaar!
Hendrik Arts (1757-1840)
Hendrik is een zoon van Peter Arts en Maria Willems. Ze zijn eigenaren van de herberg en brouwerij de Zwaan tegenover de kerk in Sint Anthonis (zie foto boven). In 1788 trouwt Hendrik met Joanna Jansens. Na het overlijden van vader Peter nemen zij de boerderij, herberg en brouwerij over. Hendrik en Joanna krijgen vier kinderen, maar tien dagen na de geboorte van hun jongste kind komt Joanna te overlijden. Hendrik trouwt opnieuw, dit keer met Joanna Baltussen, en samen krijgen ze nog eens tien kinderen.
‘Een stad zonder burgemeester is als een schip zonder kapitein.‘
Hendrik is dus landbouwer, bierbrouwer en herbergier. Daarnaast wordt hij op 27 oktober 1800 benoemd tot president van de rechtbank van Sint Anthonis en is daarmee de schout van Sint Anthonis. Een schout is voorzitter van de schepenbank, een soort college van burgemeester en wethouders. De schepenbank van Sint Anthonis houdt haar zittingen in de herberg van Hendrik. Hendrik verbouwt dus zijn eigen graan, waar hij zijn eigen bier van brouwt, dat hij schenkt in zijn eigen herberg en vervolgens zelf opdrinkt na de raadsvergaderingen.
Onder Frans gezag (1811-1815) worden Oploo, Ledeacker en Sint Anthonis samengevoegd tot één gemeente en is Hendrik de maire hiervan. Vanaf 1815 is Hendrik de burgemeester van deze gemeente binnen het Koninkrijk der Nederlanden tot 1830. In dat jaar treedt hij af en zijn functie wordt overgenomen door zijn oudste zoon Peter. Hendrik overlijdt in 1840 en zijn overlijdensakte wordt ondertekend door zijn zoon Peter die op dat moment de burgemeester is.
Peter Arts (1791-1847)
Peter woont op zijn 40e nog in het ouderlijk huis en staat dan geregistreerd als bouwman terwijl bij zijn vader Hendrik het beroep burgemeester is doorgestreept en landbouwer staat. Later staat Peter geregistreerd als particulier, winkelier en burgemeester. in 1831 trouwt Peter met Petronella Jeurgens en ze krijgen samen twee zonen en drie dochters. De dochters overlijden alle drie op jonge leeftijd (6, 9 en 21). Dit moet natuurlijk verschrikkelijk zijn geweest. Ik weet verder geen details over de toedracht van hun overlijdens. Ik heb wel nog een bidprentje van de jongste dochter Johanna gevonden: ‘Zij is krank geworden, en daar was niemand, die haar helpen kon. Zij heeft geroepen tot den Heer, en uit hare kwellingen heeft Hij haar verlost. Zij is weggevoerd, opdat de boosheid haar verstand niet zoude veranderen, noch de valschheid hare ziel verleiden.’
Peter zelf wordt ook ziek. In de notulen van de raadsvergadering van 22 november 1845 staat dat Peter afwezig is vanwege ‘ongesteldheid’ en in januari 1846 wordt een plaatsvervanger aangewezen vanwege ‘de ongesteldheid van de burgemeester’. Op 7 augustus 1847 treedt Peter op eigen verzoek af als burgemeester en hem wordt ‘eervol ontslag verleend’.
Slechts drie dagen na zijn aftreden overlijdt Peter in het huis van Padua. In huize Padua (bij Boekel) begon men in 1826 met krankzinnigenzorg. Hiermee was het een van de eerste instellingen in Nederland op dat gebied. Op Peters bidprentje staat onder andere de tekst uit Job 7: ‘Zie van nu af ga ik in het stof slapen en wanneer gij mij des morgens vroeg zult zoeken, zal ik niet meer in leven zijn’. Dit geeft wel aan dat hoe wanhopig en ellendig hij zich moet hebben gevoeld.
Johannes Christianus Arts (1832-1912)
Johannes, de oudste zoon van Peter, is pas vijftien jaar oud wanneer zijn vader komt te overlijden, waardoor hij nog te jong is om burgemeester te worden. Hij begint zijn carrière als landbouwer en trouwt in 1858 met Johanna van Sambeek. Na het overlijden van Martinus Cleophas, de opvolger van Peter als burgemeester, neemt Johannes in 1862 de burgemeesterspost over. Hij bekleedt deze functie maar liefst veertig jaar tot in 1902. Tijdens zijn ambtstermijn wordt er rond 1875 een nieuw raadhuis gebouwd naast herberg De Zwaan.
Johannes blijft vooral ook landbouwer en herbergier. Pas rond 1890 staat hij in het bevolkingsregister genoemd als burgemeester. Zijn vrouw Johanna heeft een winkel aan huis. Johannes en Johanna krijgen negen kinderen maar vijf overlijden al op jonge leeftijd. De drie dochters van Johannes en Johanna (Lina, Gien en Nelleke) blijven ongehuwd en zetten de kruidenierswinkel voort. Johannes Christianus Arts overlijdt in 1912. Zijn bidprentje klinkt niet echt bescheiden… ‘Zijn aandenken vergaat niet en zijn naam is in eer van geslacht tot geslacht. De volkeren zullen zijne wijsheid vermelden en de gemeente zal zijn lof verkondigen’.
Johannes Maria Alphonsus Arts (1861-1925)
Johannes gaat van 1875 tot 1878 naar het Damiaancollege (kleinseminarie) in Sint Oedenrode. Hij trouwt in 1906 met Jacoba van Rossum. Ze krijgen zelf geen kinderen maar hebben wel een pleegkind uit Duitsland. Johannes Maria Alphonsus volgt zijn vader Johannes Christianus op direct na zijn aftreden in 1902 en blijft burgemeester tot zijn dood in 1925.
Dit waren de vier burgemeesters Arts in Sint Anthonis tussen 1800 en 1925. Hendriks eerste zoon met zijn tweede vrouw Joanna Baltusssen, Johannes Arts, wordt burgemeester in Beers in 1832. En zijn zoon Peter wordt burgemeester in Nistelrode.
Johannes Arts (1795-1856)
Johannes groeit op als boerenzoon in Sint Anthonis en trouwt in 1821 met Theodora van den Heuij. Theodora is geboren in Linden in 1791 als jongste dochter van Peter van den Heuij en Adriana Jans. Zij zijn landbouwers op boerderij de Grote Geest in Linden. Een zus van Theodora is getrouwd met Antonius Poos, de burgemeester van Gassel van 1812 tot 1832.
Na hun trouwen gaan Johannes en Theodora wonen in boerderij de Sendonck (nu Wielweg 5) net buiten Beers waar ze een landbouwbedrijf hebben. Uit verschillende aktes blijkt dat dit vooral een akkerbouwbedrijf is en dat ze hier ook een herberg hebben. Johannes en Theodora krijgen samen zes kinderen. Na de geboorte van hun vijfde kind wordt Johannes aangesteld als burgemeester van Beers in 1832 en blijft dit tot zijn dood in 1856. In 1854 worden Johannes en Theodora geportretteerd door de Cuijkse schilder Carolus van Uden.
Vijf van hun zes kinderen blijven vrijgezel en kinderloos. Ze gaan in het centrum van Beers wonen waar ze een boerderij en bakkerij hebben. Rond 1900 laten ze in het dorp een nieuw huis bouwen (nu Grotestraat 22) waarbij ze de grond naast hun huis beschikbaar stellen aan de Zusters van Liefde die daar een nieuw klooster en meisjesschool bouwen. Na hun overlijden laten ze al hun bezittingen na aan de Zusters van Liefde.
Peter Arts (1822-1885)
Peter, de oudste zoon van Johannes en Theodora, is landbouwer en trouwt in 1859 met Johanna van de Heijden uit Nistelrode. Op dat moment is zij 46 jaar oud en het paar blijft zonder kinderen. Johanna komt in 1870 te overlijden. Peter trouwt opnieuw, deze keer met Geertruida Koopmans, en samen krijgen ze een zoontje dat helaas slechts twee weken leeft. In 1880 wordt Peter burgemeester van Nistelrode en deze functie vervult hij tot zijn overlijden in 1885.
De zes burgemeesters Arts laten een indrukwekkend nalatenschap achter. Hun verhaal geeft aan dat leiderschap niet alleen draait om macht, maar ook om verbinding en visie, van generatie op generatie.
Wil je ook inzicht krijgen in jouw voorouders?
Wil je ook weten hoe jouw generaties met elkaar verbonden zijn? De Yory Stamboom Helpdesk kan je daarbij helpen.
Lees ook
Zes burgemeesters Arts in vier generaties die drie dorpen bestuurden
