Stel dat je voorouder een onwettig kind was?!

Een onwettig kind wordt herkend in de huwelijksaktes en geboorteaktes met een aantekening in de zijlijn.

onwettig kindEen kind wat bij de geboorte als onwettig kind wordt beschouwd, maar later wordt erkend door ‘de vader’.

Als je dit tegenkomt in je stamboomonderzoek zal je gefrustreerd zijn, maar tegelijkertijd ook nieuwsgierig.

‘Dit kind is door Andries Bernardus Dannenburg en Helena Catharina Biekart bij huwelijk alhier op heden voltrokken voor het hunne erkend, Amsterdam 22 november 1800 negen en negentig.’

Mijn opa Dries is dus geboren als Biekart (1896), en toen hij drie jaar oud was erkend door zijn ouders tijdens hun huwelijk in 1899, waarna hij de naam Dannenburg kreeg.

Waarom duurde het drie jaar?

Zijn vader was schuitevoerder, een beroep waarbij er veel onwettige kinderen werden geboren.

Maar waarom heeft die erkenning in zijn geval drie jaar geduurd, en was de erkenner uberhaupt wel de vader van het kind? Zijn moeder was immers dienstbode.

Is het wel of geen feit dat hij zijn vader daadwerkelijk mijn bloedeigen overgrootvader is?

‘Wanneer liefde zonder huwelijk onwettig is, dan is huwelijk zonder liefde immoreel.’
– Sarvepalli Radhakrishnan, Indiaas filosoof en politicus

Aantekening op huwelijksakte

onwettig kind
De aantekening op de geboorteakte van mijn opa

Zodra er een onwettig kind werd erkend, werd er tijdens de huwelijksvoltrekking een aantekening op de huwelijksakte gemaakt én in de geboorteakte van het kind.

Ook gebeurde het dat meerdere kinderen, dus een compleet gezin, in één keer werd erkend.

Ik geloof wel dat hij de echte zoon was van zijn vader, want bij de geboorte heette hij al Andries, die naam komt niet zo veel voor. Dus zijn moeder moet hem al in1896 gekend hebben, want ‘onwettige’ kinderen kregen vaak juist de naam van de echte vader.

De vuistregel

Er is een vuistregel voor de wettige of onwettig kind, als het

  • voor het huwelijk was verwerkt, maar binnen een (wettig) huwelijk werd geboren = wettig kind
  • door overspel van een gehuwde moeder was verwerkt, tenzij de echtgenoot bezwaar aantekende = wettig kind
  • kind buiten het huwelijk werd geboren = onwettig kind.

Bij één van mijn famileleden H.W. Verbruggen en C. van Bemmel, worden tijdens hun huwelijk in 1919 maar liefst 7 kinderen erkend.

Dit stel kon waarschijnlijk de huwelijksleges niet betalen.

Oorzaken van een onwettig kind

  • Diepe armoede, vooral in de steden, geen gel
  • Militairen tijdens oorlogstijd, mochten de eerste 6 jaar niet huwen
  • Militairen kregen nauwelijks ontheffing, tenzij de vrouw van onbesproken gedrag was
  • Overlijden van de man, door oorlog, ziekte of rampen
  • Dubbele moraal bij de mannen
  • Beroep vader (b.v. schipper, tijdelijk van huis)
  • Beroep moeder, vooral dienstboden waren ‘slachtoffer’
  • Weerstand tegen burgerlijk huwelijk, wegens kosten, rompslomp en dienstplicht
  • Man was nog getrouwd met andere vrouw
  • Papieren waren nog niet op orde (vooral uit buitenland)
  • Prostitutie, alhoewel hierbij veel miskramen en abortussen voorkwamen
  • Bezwaar tegen erkenning door echtgenoot bij vreemdgaan moeder
  • Incest, misbruik, verkrachting
  • Vluchten van de vader voor strafvervolging of angst
  • Voorkeur voor samenwonen i.p.v. wettig huwelijk
  • Ouders weigeren toestemming voor huwelijk (bij minderjarigen**)
  • Verplichte wachttijd van 4 maanden bij godsdienstig gemengd huwelijk
  • Belemmeren huwelijksafkondigingen bij stadhuis (bij meerdere liefjes)
  • Familiaire overdracht, van oma op moeder op dochter, bij tantes en zussen (herhaaldelijk gedrag)
  • Leven in de stad; in de grote steden lagen de cijfers veel hoger dan op het platteland
  • Geen privacy, de inwonende knecht en dienstbode hadden geen privéslaapkamer
  • Openheid van seksualiteit, jongelui werden al snel geconfronteerd met de daad
    (Om die reden waren sociale hervormers voorstanders van aparte slaapvertrekken)
  • Keizers, Koningen, Hertogen, Graven die een kind bij hun minnares verwerkte

Note

*Rond 1800 waren er in Haarlem 1 op de 3 kinderen onwettig. Onwettige kinderen van militairen werden na verloop van tijd alsnog gewettigd.
**Van 1811-1838 was je minderjarig als man jonger dan 25, als vrouw jonger dan 21. Vanaf 1838 werd dit gelijkgetrokken naar 23 jaar. Ondanks dit kon een ouder alsnog bezwaar maken.

Gesjoemel veroorzaakte verscherping

Voor 1811 konden ouders vlak na de geboorte van een kind snel trouwen, want geboortes werden niet geregistreerd. Na het huwelijk werd het kind dan gedoopt, en vervolgens als wettig beschouwd.

Dit gesjoemel veroorzaakte een aanscherping van de regels; voortaan moesten de geboortes en dopen in aparte boeken genoteerd worden, en/of werd de geboortedatum bij de doop vermeld.

Dubbele moraal bij de mannen

onwettig kind
‘Ontrouwe echtgenoot probeert naaister te verleiden’. J.P. van Horstok, 1799 (foto St. Atlas van Stolk)

Ook heerste er bij de mannen helaas een dubbele moraal. Ze deden wat ze het beste uitkwam, ontkende het vaderschap, legde de lasten volledig bij de vrouw neer, vluchtte gewoon weg.

Er waren (dodelijke) strafmaatregelen tegen vrouwen die uit wanhoop abortus of babymoord pleegden (vaak verdrinking).

Sterker nog, als een ongehuwde vrouw haar kind baarde, was het de taak van de kraamvrouw niet alleen het kind, maar ook een bekentenis uit haar te trekken.

‘Wie is de vader? Zeg het nu!’ Deze kraamvrouwbekentenissen zijn opgetekend en uniek bewijsmateriaal.

Door Napoleon afgeschaft

Dit wettelijke vaderheidsonderzoek werd door Napoleon afgeschaft, die voortaan stelde dat een man alleen een onderhoudsplicht heeft als hij het kind heeft erkend.

Dit deed hij om zijn ‘eerbare mannen’ te beschermen tegen chantage van de vrouwen.

Maar toch begonnen later lichamelijke kenmerken mee te spelen. Waarom was hij niet zo lang als zijn ‘vader’?

Waarom had hij rood haar, terwijl niemand dit had? Tegenwoordig zeggen we ‘dat je van de melkboer bent’, die uitspraak bestaat niet voor niets!

Weerstand tegen het huwelijk

Daarbij kwam ook nog dat tijdens de Franse Tijd Napoleon het wettelijke burgerlijk huwelijk invoerde.

Als men vanaf toen in de kerk wilde trouwen, kon dit alleen nadat men voor de Staat was getrouwd. Maar dit betekende hoge kosten én gedwongen dienstplicht.

Huwelijk waren alleen geldig als zij openbaar, in aanwezigheid van getuigen en door de pastoor waren voltrokken.

In het geheim gesloten huwelijken waren strafbaar, maar niet ongeldig. Sterker nog, de (kleine) boetes konden worden afgekocht, wat gunstig was voor zowel het paar als de kerk.

Samenwonen had de voorkeur, maar de kinderen daarvan werden als bastaard bestempeld. Ondanks dat de vader bij geboorteaangifte geen trouwboekje hoefde mee te nemen en kon ‘faken’, schoot het aantal ‘onwettige’ kinderen vanaf begin 1800 omhoog.

Triest om te melden is dat in die periode ook het aantal vondelingen, illegale (soms voor de vrouw dodelijke) abortussen en kindermoorden toenam.

‘Geraapt in hoererij’

Gelukkig had mijn opa geluk, en is hij erkend. Want in de tijd van onze voorouders was dat best een probleem. Het kind kind belandde vaak op straat, in de prostitutie, of in een werkhuis, had nergens recht op en werd met de nek aangekeken. Kinderen verwerkt uit overspel of incest hadden wel recht op levensonderhoud.

Het volk, maar ook de pastoor vonden onwettige kinderen ‘geraapt in hoererij’, of zelfs ‘van een slechte kraai en slecht ei’. Of kinderen werden niet gedoopt – wat helemaal een schande was – om zo de ouders te dwingen te huwen.

Ongehuwde vrouwen die een kind kregen werden als losbandig gezien en als ‘gevallen vrouwen’ beschouwd. Ze hadden tegen de normen en waarden van de samenleving gehandeld! Dit harde oordeel was vaak onterecht. Maar de jonge vrouwen, meesten tussen de 22 en 25 jaar oud, moesten het wel slikken.

Trouwbelofte maakt schuld

Je zou het niet verwachten, maar vroeger was bij het gewone volk seks voor het huwelijk vrij normaal, vooral in het westen en noorden van Nederland. Echter, zodra een ongehuwde vrouw zwanger raakte, moest ze zich verantwoorden.

Haar verklaring moest zijn dat ze voor de ‘vleeslijke conversatie’ een trouwbelofte van haar toekomstige huwelijkspartner had gekregen. Helaas werd hier ook misbruik van gemaakt, door beide partijen.

Veel vrouwen werden overgehaald tot de ‘liefkoserije’ met lieve woordjes en drank. Ze eistten een huwelijk, of geld voor haar ontmaagding.

Zodra de man een trouwbelofte had gemaakt, was er sprake van een verloving. En oh wéé als die verbroken werd! De man werd direct voor het gerecht gedaagd als hij de zwangere vrouw in de steek liet.

Wat kon de vrouw nog meer doen voor eerherstel?

  • Voor de geboorte van het kind een paar ‘goede mannen’ naar de verwekker sturen, met de taak de verwekker te overtuigen van zijn trouwbelofte.
  • Ze kon het kind ‘opzweren’, waarbij ze tijdens de bevalling aan de kraamvrouw een bekentenis aflegde.
  • Bij de geboorte aangfite het kind dezelfde voornaam en achternaam van de verwekker geven.
  • Het kind ‘aan huis brengen’ bij zijn verwekker. Dit gebeurde vaak op een spectaculaire manier in de vorm van een optocht.
  • Een proces* aanspannen, waarbij ze ook een bijdrage voor de opvoeding eistte. Dit werd voor gedaan ‘in hun uijterste noot’ bij onvermogende moeders.
  • Als de mannen werden veroordeeld tot betaling, kregen deze vrouwen eerherstel en erkenning, wat haar kansen op de huwelijksmarkt vergrootte.

*Bij voorkeur met een schriftelijke trouwbelofte en afschrift van de kraamvrouwbekentenis.

Ca. 40% van de onwettige kinderen werden alsnog erkend, waarbij ca. 65% van de stellen alsnog gingen trouwen alszijnde een ‘gedwongen huwelijk’.

Door de jaren werd de armoede en daardoor ook ‘onzedelijkheid’ aangepakt. Later kwam er een oplossing voor de ‘onvermogenden’ dankzij het ‘gratis huwelijk’. Men kon op maandagochtend gratis groepsgewijs trouwen.

Grafiek buitenechtelijke kinderen in Holland (1700-1900)

De grafiek laat zien dat rond 1800 een piekperiode is in de grote steden, waarbij c.a. 1/3 alle geboortes binnen 3 maanden na de huwelijksdag werden geboren.

Deze piekperiode kunnen we niet zomaar zien als een ‘seksuele revolutie’ waarin de massa de huwelijksmoraal negeerde. Er was vooral een grote mate van tolerantie voor het overlevingsstrategieen in moeilijke tijden. De verbale afkeuring leidde in ieder geval niet tot een strenge bestrijding.

onwettig kind

Pas eind 19e eeuw werd dankzij de humanere wetgeving en de vrouwenbeweging het beeld voor ongehuwde moeders wat gunstiger.

Als je een onwettig kind in je stamboom tegenkomt, vraag je dan af wat de omstandigheden waren.

Voorbeeld van aantekening uit een doopboek in Kampen, OV, in 1739 van een ‘onegt kind’ (onderste). Vaak werd ook de term ‘filius/a illigitimus/a’ gebruikt.

onegt kind

Lees ook:

De volgorde van je betbetbet overgrootvader en moeder
Handleiding overlijdensregister
Facebook Live: stamboomonderzoek organiseren
Handleiding huwelijksbijlagen
Hulp bij het maken van je stamboom
Kwartierstaten Yolanda Lippens
Bewijzen van aktes maken
Facebook Live: vastlopen in je stamboom
Familie interview voor je stamboom
Als je voorvader een poorter was

Geinspireerd door: GEM Magazine, 2010

Bronnen Brabant onwettige kinderen
Webinars en Live Overzicht handleidingen Kranten van vroeger
Download gratis de akte checklist

Download gratis de akte checklist

Tip: Zo gebruik je de akte checklist
Blijf op de hoogte

Blijf op de hoogte

Je ontvangt maandelijks nieuwe artikelen


Interessante artikelen

yory